Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


Ректор минбери
Президентимиз И.А.Каримовтың «Уллы мәмлекетке жетик қәнигелер керек» деген идеясының әмелге асырылыўының айқын көриниси сыпатында академик Чаржаў Абдировтың илим ҳәм билимлендириў тараўында басшылық еткен жемисли ислерин атап өтиў орынлы. Өзиниң қысқа өмири даўамында ол халқымыздың ийгилиги ушын таңлаған жолынан беккем исеним менен алға илгерлеп, барлық сынақлар ҳәм қыйыншылықларды мәрдана жеңип өтти. Тынымсыз мийнет ҳәм изленислердиң нәтийжесинде илимде, билимлендириўде, медицинада, жәмийетлик ҳәм мәмлекетлик ислерде әдеўир жетискенликлерге еристи.
Чаржаў аға 1933-жылы 20-декабрде Қараөзекте, жерлигикли ҳалықтың арасында үлкен сый ҳүрметке ийе болған Төреш улы Абдир атаның шаңарағында дүньяға келди. Оның илим ҳәм билимге болған ықласы мектепте оқып жүрген ўақтында-ақ көзге тускен еди. Сабақларынан айрықша баҳаларға оқыды, әсиресе, тәбийий пәнлерге айрықша меҳир қойды. Сол дәўирде ел арасында маманлыққа ийе медицина қәнигелерине болған талап оғада күшли еди. Орта мектепти 1949-жылы табыслы тамамлап, ол Ташкенттеги медицина институтына оқыўға түсти. Оны 1955-жылы табыслы тамамлап, аспирантураға оқыўға кирди. Институттың микробиология кафедрасында ассистент оқытыўшы болып ислеп жүрип, 1961-жылы «Характеристика сапрофитных нейсерий человека» деген темада Қарақалпақстанда биринши болып медицина тараўында кандидатлық диссертациясын қорғады.
Илимпаз Чаржаў Абдиров өмири даўамында бир қатар ылайықлы жумысларды әмеге асырды. Атап өтетуғын болсақ, Өзбекстан илимлер академиясының Тәбиий пәнлер комплексли илим изертлеў институтында «микробиология» лабораториясын ашты ҳәм оған өзи басшылық етти. Ал 1964-1969-жыллары Өзбекстан тери кеселликлери бойынша илимий изертлеў институтының Қарақалпақстан бөлиминиң директоры лаўазымында иследи. Усы институтта ислеген ўақытлары лепра кеселлиги бойынша эндемик зона сыпатында есапланған Қарақалпақстанда бул кеселликтиң алдын алыў, емлеў усылларын илимий жақтан дәлиллеп берди. Адамлардың кеселлениў дәрежесин иммуногенетикалық усыллар арқалы анықлаў ҳәм медицинада биринши мәрте лепра кеселлигине қарсы гүресиў усылларын ашты. Бул усыл шет еллик ҳәм мәмлекетимиздиң усы тараў бойынша ислеп атырған илимпазлар тәрепинен жоқары баҳаланып, оны пүткил әлемге танытты. Солай етип, Чаржаў ағаның илимде ашқан жаңалықлары теориялық ҳәм әмелий жақтан үлкен әҳмийетке ийе болғаны ушын 1984-жылы Пүткил аўқамлық халық хожалық жетискенликлери көргизбесиниң (ВДНХ) алтын медалын жеңип алдыўға миясар болды.
Шебер шөлкемлестириў уқыбына ийе Чаржаў Абдиров 1969-жылы Қаракалпақстан Республикасының ден саўлықты сақлаў министри етип тайынланды. Ол жәмийетлик-сиясий жумыслар менен бирге лаўазымлық ўазыйпаларды теңдей атқарып журсе де, илимий изертлеўлерин ҳеш қашан шетте қалдырмады. 1972-жылы Москвада «Факторы иммунобиологический реактивности, эпидология и методы барьбы с лепрой» деген темада докторлық диссертациясын табыслы қорғады. Ден саўлықты сақлаў министри болып ислеген ўақытлары республикамызда кеселлениўшиликтиң алдын алыў, наўқасларды емлеў, емлеўдиң заманагөй және прогрессив усылларын енгизиў мәселелерине айрықша кеўил бөлинди. Емлеў-практикалық мәкемелердиң материаллық-техникалық базалары дүзилип, олар жеткиликли дәрежеде маман медицина қәнийгелери менен тәмийинленди.
Көрнекли илимпаз, шебер шөлкемлестириўши Чаржаў Абдиров 1976-жылы Қарақалпақстанда жаңадан ашылған Нөкис мәмлекетлик университетиниң биринши ректоры болып бекитилди. Ол университеттиң материаллық-техникалык базасын раўажландырыўға, илимий потенциялын көтериўге үлкен итибар қаратты. Министрлик ҳәм республика басшыларына университетте оқыў имаратларының, гейпара қәнигеликлер бойынша илимий-педагог кадрлардың жетиспейтуғынлығын, сырттан шақырылғанларға турақ-жай кереклигин өз ўақтында мәлим етип, бул мәселелер бойынша да унамлы жумыслар әмелге асырылды. Университеттиң жаңа оқыў имаратлары, мәденият сарайы, студентлер жатақханасы, 100 орынлық асхана ҳәм санитария-профилактория имаратлары жаңадан салынып, иске түсти.
Чаржаў аға университетте илимий-изертлеў, кадрлар таярлаў бойынша анық ис илажлар ислеп шығып, тийисли илимий орайлар менен тығыз байланыс жасап, халқымыздың билим дәрежесин көтериўге, ҳәр тараўда жергиликли кадрлар таярлаў мәселесине үлкен кеўил бөлди.
Солай етип, Чаржаў Абдировтың ректор етип тайынланыўы, жаңадан ашылған бул жоқары оқыў орнының тез арада аяққа турып, ҳәр тәреплеме раўажланыўына тийкар болды. Жаңа басламаларға тийкар салыўда илимпаз өзин жақсы шөлкемлестириўши сыпатында көрсете алды. Басқа республикалар менен тығыз байланыста болып, жасларды қәнигелиги бойынша аспирантураға оқыўға жиберди. Бул университетти маман кадрлар менен беккемлеўге тийкар болды. Университет ашылғаннан кейинги дәўирде 38 илим докторы ҳәм профессорлар, 200 ден аслам илим кандидатлары ҳәм доцентлер жетилисип шықты.
Чаржаў аға қатты қол ҳәм талапшаң басшы болғаны менен ол жоқары адамгершиликли, жас үлкенлерди ҳүрмет ететуғын, жасы кишилерге мийриман ғамхор инсан еди. Хызметкерлердиң жумыста жиберилген кемшилиги ушын мәжлислерде қатаң сынға алынғаны менен, соңынан сынға түскен адамның жақсы сөзлер менен кеўлин алатуғын еди. Бул олардың келешекте қәтеликлерге жол қоймаўына, жумысты пухта ҳәм өз ўақтында орынлаўын тәмийинледи, соңғылығында, жетик кадрлардың көплеп жетилисип шығыўына себеп болды.
Профессор Қ.Өтениязовтың бир ўақытлары Чаржаў аға ҳаққында: «Әлемди ийелеген алым деп баҳаласақ артықша болмас деп есаплайман» деген пикири ҳақыйқый айтылған сөз еди. Сондай-ақ, ол: «Чаржаў аға елдиң атын қолға қылыш алып, жаўдан қорғап яки қандай да бир қаҳарманлық етип емес, ал өзиниң терең билими, илими менен шығарды» деп еске түсирген еди. Оның таныс кәсиплеслери, дослары ҒМДАның барлығында да дерлик бар еди ҳәм олар менен устазымыз тығыз байланыста болып, глобал мәселелерди бирге додалап, ҳәр қыйлы халық-аралық конференция, симпозиумларда пикирлесип турды.
Ч.Абдировтың университетимизде әмелге асырған жумысларының барлығын санап өтиў қыйын, оның тек бир ғана химия-биология факультети бойынша ислеген ислерин еске түсирсек, көпғана ийгиликли ислерди ислегенлигин билемиз. Университеттиң 2-3-қабатындағы «Ботаника», «зоология», «органикалық химия», «органикалық емес химия» кафедраларында көплеген жаңа лабораториялар, гербария заллары қурылып, иске түсирилди. Университеттиң биолог қәнигелериниң дала әмелиятының сапалы өтиўи ушын ҳәм илимий-изертлеў жумысларын раўажландырыў ушын ботаника кафедрасының жанынан «Қызылқум жайлаўларын үйрениў ҳәм жақсылаў» бойынша илимий-изертлеў шақапшалы лабораториясын ашты. Бул лаборатория ушын 50 га. жерге хәр қыйлы тәжирийбелер қойылып, сол жердиң топырағы, өсимликлери ҳәм ҳайўанатлар дүньясы үйренилди. Лабораторияны керекли әсбап үскенелер менен, кадрлар менен тәмийинлеўде проф.С.Ережеповтың мийнети көп болды.
Университеттиң дерлик барлық кафедралары бурынғы аўқамлас республикалардың институтлары менен тығыз байланыста болды. Ҳәр қыйлы өндирислик әмелиятлар үлкен өндирис орынларында; химиялық технологияларды үйрениў – Ташкенттеги химия-технология институтында, Алмалықтағы химия заводларында өтти. Ботаника пәни бойынша қәнийгелик әмелиятлары бурынғы аўқамлас мәмлекетлердиң илимий орайларында; Қрымдағы Батуми, Сухуми, Сочи, Ялта қалаларында өткерилди. Зоология бойынша әмелият – Севастопольдағы түслик теңиз ҳайўанат дүньясын изертлеў бойынша илимий-изертлеў институтларында өткерилди. Сондай-ақ, өзимиздиң «Бадай» тоғайында, «Назархан» ҳәм Қараөзек районындағы «Нурым түбек» тоғайларында 2-курслардың дала әмелиятларын алып барыўды шөлкемлестирди. Сол жыллары ҳәм усы күнге шекем университеттиң оқыў тәжирийбе базасында «5-июнь – тәбиятты қорғаў күни»не арналған конференциялар ҳәм семинарлар үзликсиз өткерилип келинбекте. Қызылқум жайлаўларына экспедициялар шөлкемлестирилип, ҳәр қыйлы тушкилер, муляжлар, гербарийлер таярлап, студентлер жабайы тәбият пенен жақыннан танысады. Бул олардың келешекте өсимлик, ҳайўанат дүньясын ҳәм олардың жасаў орталығындағы сыртқы факторларға байланыслы өзгешеликлерин түсинген, жетик қәнийге болып шығыўына кең мүмкиншилик береди. Усындай ағла пазыйлетли кадрларды тәрбиялап камалға келтириўде әдиўли устазымыз Чаржаў Абдировтың хызметлери көп.
Чаржаў аға Хатиша жеңгей менен бирге бес ул-қызды тәрбиялап, камалға келтирди. 1989-жылы Өзбекистан илимлер академиясының академиги болып сайланды.
Чаржаў аға 130дан аслам илимий мийнет жазды, 7 атамадағы илимий мийнетлер жыйнағын редакторлап, баспадан шығарды. 2 илим докторы ҳәм 7 илим кандидатының илимий басшысы болды.
Үлкен илимий потенциалға ийе бүгинги университет жәмәәтиниң табысларының туп дереги, буннан 39 жыл бурын тырнағын қалаған академик Чаржаў Абдировтың басламаларының жемиси екенлигин айрықша атап өткимиз келеди. Ол белгили қәнигелер М.А.Агаджанян ҳәм А.Е.Северинлер менен бирликте «Экология и здоровье человека» (1993) деген мийнетинде адам экологиясы ҳәм келешеги, адамның саламатлығы ҳәм экологиялық тәсирлерге бейимлесиўи, дүньядағы көплеген мәмлекетлер халқының орташа өмир сүриўи ҳаққында баҳалы мағлыўматларды келтирген. Бул китапта ең әҳмийетлиси Түслик Арал әтирапындағы экологиялық жағдайлардың бузылыўына антропоген факторлардың тәсири ҳаққындағы мәселеге айрыкша тоқталып өткен. Қарақалпақстанның районлары бойынша пестицидлердиң тарқалыўы ҳәм олардың зәҳәрлилик дәрежелери бойынша оғада бай мағлыўматларды топлаған. Түслик Арал әтирапындағы антропоген факторлар тәсиринде суўдың, топырықтың, ҳаўаның патасланыўынан ҳәр түрли кеселликлердиң көбейип кетиўи жағдайларын ашып берген.
Илимпаз Арал апатшылығы тәсиринде бул регионда жасаўшы адамлардың иммунитетиниң төменлеп, пестицид ҳәм дефолиантлар менен зәҳарлениўи ақыбетинде: қаны азлық, туберкулез, асқазан ишек жолы кеселликлери, баўыр ҳәм бүйрек кеселликлери, жас нәрестелер арасында өлиўшиликтиң көбейиўи усаған қорқынышлы жағдайлар, ишимлик суўы ҳәм топырақтың зыянлы химикатлар менен патасланыўы ақыбетинде болатуғынын илимий тастыйықлап берди.
Академик Чаржаў Абдировтың ислеген бундай ибратлы ислери бүгинги күни де шәкиртлери тәрепинен ылайықлы даўам еттирилмекте. Өткен қырқ жылға шамалас дәўир аралығында университетимизде бир неше мың жоқары мағлыўматлы кәнигелер таярланды. Бүгинги күни кадрлар таярлаўдың көп басқышлы системасын әмелге асырыў нәзерде тутылып, бакалавр бойынша 42, магистратура бойынша 23 қәнигеликте маман қәнигелерди таярлаў бойынша жумыслар алып барылмақта. Университеттиң 10 факультети ҳәм бир бөлиминде (магистратура) тәлим-тәрбия жумыслары заман талапларына сай алып барылып атыр. 40 кафедра қәниге таярлаў ислеринде оқыў ҳәм илимий-изертлеў жумысларын алып барады. Бул кафедраларда 600 ден артық профессор-оқытыўшылар жети мыңнан аслам студентлерге тәлим-тәрбия береди. Олардан 2 академик, 40 тан аслам илим докторлары ҳәм профессорлар, 200 ден аслам илим кандидатлары ҳәм доцентлер жасларға илим-билим сырларын үйретпекте. Оқыў процессине республиканың белгили илимпазлары, ири мәкемелер менен өндирис кәрханаларының қәнигелери де кеңнен тартылған.
Университетимизде 2 студент Президент стипендиясы ийеси болса, жасларамыз арасында Улуғбек, Наўайы, Бердақ атындағы степендия ийелери, Зульфия атындағы мәмлекетлик сыйлықтың жеңимпазлары, «Ниҳол» сыйлығының лауреатлары бар. Ҳәр жылы пән олимпиадасы жеңимпазлары ҳәм спортта Өзбекистан ҳәм Азия чемпионлары болып жәмийетшилик нәзерине түскенлери көпшиликти қурайды.
Бизиң бугинги тыныш ҳәм пәраўан турмысымыздағы өзгерислер даналық ҳәм ақыллылық пенен алып барылып атырған ийгиликли ислерде, раўажланыўларда, жақсы басламаларда академик Ч.Абдировтың да үлеси бар екенлигин мақтаныш пенен айтқымыз келеди. Ол өзиниң өмири даўамында искер басшы, талантлы алым, академик, мəмлекетлик ҳəм жəмийетлик ғайраткер, бəрқулла халқымыз қәдирлейтуғын журтымыздың уллы инсанларының қатарында болды.
Оның жемисли мийнетлери хүкиметимиз тәрепинен жоқары баҳаланды 1994-жылы Өзбекистан республикасының «Шухрат» медалы менен сыйлықланды. Ел хызметиндеги үлгили мийнетлери ушын 2 рет «Мийнет Қызыл байрақ» ордени менен (1976-ҳәм1981-жыллары) басқада көп сандағы «Ҳүрмет жарлықлары» ҳәм көкирек нышанлары менен сыйлықланды. Оған 1979-жылы Қарақалпақстанға мийнети синген илим ғайраткери атағы берилди. 2000-жылы Чаржаў Абдировтың естелигин мәнгилестириў мақсетинде университеттиң бас бинасының алдына оның сүўрети салынған барельеф орнатылды.
Академик Чаржаў Абдировтың мазмунлы өмири, жәмийетлик турмыстағы орны, илим жолындағы жетискенликлери, келешегимиз ушын жетик қәнийгелер таярлаў, халқымыздың ден саўлығын сақлаў, университетимиздиң ҳәр тәреплеме раўажланыўы бойынша ислеген хызметлери ҳаққында бир нешше мақалалар ҳәм топламлар баспадан шықты. Әлбетте, биз әдиўли устазымыз бенен қанша мақтансақ та арзыйды.
«Таў узақласқан сайын бәлент көринеди» деп ата-бабаларымыз бийкарға айтпаған екен. Қәдирдан устазымыздың арамыздан кеткенине сонша жыл өтсе де, оның жарқын тулғасы елеберин көз алдымызда айқын сәўлеленеди, оның көрсеткен жол жобасы, үгит-нәсиятлары ҳасла умытылмайды. Оның аты көп санлы кәсиплеслери, шәкиртлери ҳәм пүткүл қарақалпақ халқының ядында мәнгиге сақланады.

М.А.ЖУМАНОВ – Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик
университети ректоры, Қарақалпақстан
Республикасы Жоқарғы Кеңеси депутаты
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: