Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


ҒАЛАБА ХАБАР ҚУРАЛЛАРЫНДА ӘДЕБИЙ ТИЛДЕН ПАЙДАЛАНЫЎ МАШҚАЛАЛАРЫ
Злиха ОРАЗЫМБЕТОВА
Өзбекстан Миллий университети докторанты

ҒАЛАБА ХАБАР ҚУРАЛЛАРЫНДА ӘДЕБИЙ ТИЛДЕН ПАЙДАЛАНЫЎ МАШҚАЛАЛАРЫ

Дүньяда, мәмлекетимизде, жергиликли аймағымызда жүз берип атырған түрли қубылыслар, жағдайлар ҳәм ўақыялар көркем әдебиятта, рәсмий ҳүжжетлерде, публицистикалық дөретпелерде, ғалаба хабар қуралларының түрли тараўларында түрлише сәўлеленеди. Усындай ўақыя ҳәм ҳәдийселерди ҳәр бир халық өз ана тилинде еситиў, көриў ҳәм қабыллаў мүмкиншилигине ийе екен, демек, журналистика халық мәпин көзде тутып ҳәрекет етиўи керек.
Президентимиз И.А.Каримов өзиниң бир қатар шығып сөйлеўлеринде, интервьюлеринде, ғалаба хабар қуралларының кең жәмийетшиликке тәсиршеңлиги мәселесине қайта-қайта тоқталып: «-Журналистика жәмийетти, мәмлекетти күшли сынға алыўы керек, мәмлекеттеги жат ҳәрекетлерди сын көз бенен баҳалаўы, мәмлекеттиң саламатласыўына жәрдем бериўи лазым» [1]-деп атап өтеди. Буның менен ол төртинши ҳәкимият болған журналистикаға үлкен жуўапкершиликли ўазыйпалар жүклейди.
Ғалаба хабар қураллары оператив ҳәм кең халық массасына тәсир етиўши күшине ийе болыўы менен бирге, белгили бир халық қурамына киретуғын, белгили бир халық қатламы толық түсинетуғын ортақ тилге ийе болыўы менен де өзгешеленеди. Радио, телевидение ҳәм баспасөз ғалаба хабар қуралларының түрли тараўлары болғанлықтан, олардың жәмийетке тәсир етиўиниң өз жоллары, түрли усыллары бар. Сол сыяқлы ўақыяны баянлаў, қубылысты түсиндириў, ҳәдийсени сәўлелендириўде ҳәр бир жанр өз ўазыйпасына ҳәм усылларына ийе болады.
Биз ҳәр күни газета-журналлар оқыймыз, радио тыңлаймыз, телевизор көремиз. Әтирапымызда, елимизде, шет мәмлекетлерде, улыўма планетамызда ҳәм оннан тысқарыда-пүткил әлемде болып атырған барлық жаңалықлардан, ўақыялардан, қубылыслардан хабардар боламыз. Олар бойынша пикир жүритемиз, өзлеримизди қызықтырған сораўларға жуўаплар излеймиз, машқалалар ҳаққында тәшиўишленемиз. Халықлық минбер болған журналистика каналлары-ғалаба хабар қураллары арқалы ойларымызды, усынысларымызды билдиремиз. Буның ушын ҳәр түрли функциональлық стильлердиң хызметлеринен кең түрде пайдаланымыз. Яғный, ғалаба хабар қураллары жанрларында тилдиң ҳәр түрли стильлеринен кең түрде пайдаланылады. Олар газеталарда турақлы қолланылып, публицистикалық стиль ўазыйпасын атқарып, соңынан пикирди тез ҳәм қысқа баянлаўға, оқыўшының ўақыяны тез түсинип алыўына ҳәм оның ўақтын көп алмаўға жәрдем береди. Оның және бир қолайлы тәрепи олар аса образлылыққа ҳәм өткир көркемлик бояўларға ийе болмайды. Ал, пикирлерди, ўақыяларды, анық ҳәм дәл жеткериў ушын хызмет етеди.
Дүньядағы ҳәр қандай тил сыяқлы қарақалпақ тили де өзиниң сөзлик қоры ҳәм тил байлықларына ийе. Ғалаба хабар қураларында пикирди, ўақыяны, қубылысты, жағдайларды екинши биреўге жеткериўде усы сөзлик байлықтан кең пайдаланылады. Бунда сөйлеўшиниң ямаса жазып жеткериўшиниң шеберлиги, оның қанша сөз қолланғанлығы менен емес, ал сөзлерди қалай қолланғанлығы менен өлшенеди. Деген менен соңғы ўақытлары тил тазалығына итибар бермеў, қарақалпақ тилиниң сөзлик қорында бар сөзлерди дурыс қолланбаў жағдайлары ушырасып турады. Мәселен, қарақалпақстан телевидениесиниң «Хабар» бағдарламасында берилген бир интервьюде «Тамарқа» (7-март, 2009), «соҳа», «Дават етиў» (23-октябрь, 2009), «Дәстүрғанымыз төкин болсын» (4-май, 2010) деген сөзлер қолланылды. Бул сыяқлы сөзлер радио еситтириў ҳәм баспасөз материаллары арқалы да қолланылып турады. Және де айрым ўақытларда «Өзбекстан келешеги бийик дәўлет», «бүгинги жаслар көп нәрсеге қәдир» деген сыяқлы сөз дизбеклерине дус келемиз. Бул сөзлерди өзбекше вариантлеры менен «буюк давлат», «нимага қодир» деп қолланғанда мәниси пикирге дурыс келседе, қарақалпақша «уллы мәмлекет», «неге уқыплы» деген вариантлары менен қолланыў мақсетке муўапық болар еди. Ал, сөзлерди көзсизлик пенен надурыс қолланыў пикиримиздиң мәнисин түсиниксизликке алып келиўден басқа ҳеш нәрсе емес. Бизиңше пикирди бундай сөзлер менен шубарлап бериўдиң ўақтында алдын алыў керек. Себеби, оларға итибарсызлық тилимиздиң кейинги раўажланыўына, жаңа әўлад журналистлерди тәрбиялаўға, улыўма саўатлылық ҳәм сөйлеў мәдениятына өзиниң унамсыз тәсирин тийгизиўи сөзсиз. Бул ҳаққында белгили өзбек илимпазы О.Шарафиддинов былай деп жазған еди: «Жол ҳәрекетин қадағалап ҳәм басқарып туратуғын жол ҳәрекети қәўипсизлиги мекемеси бар, бирақ ана тили қағыйдаларының орынланыўын толық қадағалап баратуғын мәмлекетлик тил бақлаўшысы жоқ. Тил мәселесиндеги өз билдиликке ҳәм тәртип бузарлыққа жол қойғанларды жуўапкершиликке тартыў жынаят кодексинде нәзерде тутылмаған. Соның ушын да тил байлығымызды асыраў, оның нызам-қағыйдаларына қатаң әмел қылыўды бақлаў, тилимиздиң кең имканиятларын жүзеге шығарыў-ғалаба хабар қуралларының мойнына жүкленген үлкен жуўапкершилик болып есапланады» [2].
Əлбетте, тил-бул миллет көрки, оның тазалығына итибар бериў, раўажланыўына үлес қосыў тийкарғы ўазыйпа болса, ғалаба хабар қуралларының тили миллий тилимиздиң айнасы есапланады. Ол әдебий тилдиң қурамында пайда болып ҳәм хызмет етип қоймастан, оған өзиниң тәсирин тийгизип отырады. Ана тилиниң кең мүмкиншиликлеринен орынлы ҳәм өнимли пайдаланып, оның және де жетилисиўине, кеңейиўине, раўажланыўына үлес қосыў ҳәр бир дәўирдиң талабы. Себеби, ғалаба хабар қуралларында қолланылған ҳәр қандай жаңа мәнидеги сөз, сөз дизбеклери, терминлер, атамалар көп узамай әдебий тилимизге сиңисип кетеди. Сонлықтан да бунда сөзлердиң тазалығына, өз мәнисине сәйкес қолланыўына үлкен итибар қаратыў лазым.
Ҳәзирги техникалық прогресстиң раўажланыў барысында, жәмийеттиң сиясий, экономикалық ҳәм мәдений жақтан жетилисиўиниң арқасында ғалаба хабар қуралларының жәмийетлик турмысымыздағы орны бир қанша артып, ол арқалы тилимизге жаңа түсиниклер, жаңа терминлер кирип келмекте. Олар жәмийетлик-идеологиялық, руўхый-мәдений көз-қарасларды сәўлелендириўде өнимли қолланылмақта. Əлбетте, ғалаба хабар қураллары өткен ўақыя ҳәм ҳәдийселерди түрли жанрларда хабарлап, оларды анық фактлер тийкарында сүўретлейди. Усы арқалы ол жәмийетлик байланыс, улыўма халықлық хабар ҳәм мәдений хызмет ўазыйпасын атқарады. Ғалаба хабар қуралларының жәмийетлик, мәдений байланыслары болса, ең дәслеп әдебий тил арқалы әмелге асырылады. Сонлықтан да тилдиң функциональлық стильлеринен, тиллик бирликлерден, тил қуралларынан пайдаланыўда тийкарынан төмендегилерге итибар бериўи керек:
-Функциональлық стильлер ҳәм тиллик бирликлерден пайдаланғанда иләжы болғанынша әпиўайы, халыққа түсиникли сөз ҳәм сөз дизбеклерин қолланыўы;
-Хабарлаў, баянлаў ямаса сүўретлеўде тилдиң барлық бирликлеринен ҳәм стильлеринен орынлы ҳәм мақсетке муўапық пайдаланыўы
-Мақаланың (көрсетиўдиң, еситтириўдиң) мақсети, мазмуны жағынан ғана емес, ал, соның менен бирге стили жағынан да көпшиликти өзине қарата алыўы;
-Жәмийетлик аудиторияға бағдарланыўы ямаса қаратылыўы;
-Тәсиршеңликти тәмийин етиў мақсетинде тиллик бирликлерден пайдала-ныў менен шекленбей, соның менен бирге, олардың тийкарында жаңадан-жаңа орынлы ҳәм дурыс сөз бирликлерин қәлиплестирип барыў;
-Ең тийкарғысы, функциональлық стильлердиң барлық түрлерин ҳәм формаларын өзинде жәмлеген ҳалда, өзине тән тил ҳәм стильлерин қәлиплестирип ҳәм жетилистирип барыўы.
Себеби, әдебий тилимизде болып өтетуғын тийкарғы процесслер: жетилисиў, кеңейиў, раўажланыў, бәринен бурын жәмийетлик айна есапланған ғалаба хабар қуралларына тиккелей байланыслы болады.
Әдебиятлар
1. Каримов И.А. 1996-жылдың 16-февралында Россия ғалаба хабар қуралларының бир топар хызметкерлери менен болған ушырасыўынан.
2. Шарафиддинов О. Она-тилим-ифтихорим, инжа ганжинам. //Ўзбекистон овози. 11-декабрь 2003.
3. Абдусаттаров Р., Тошалиев И., Махмудов С. Оммавий ахборот воситаларининг тили ва услуби. Тошкент., 2000.
4. Розенталь Д.Э. Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды. МГУ, 1980.
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: