Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


Магистрлик диссертация
Раметуллаева Дильфуза Қалилаевна

Газетада реклама текстиниң стиллик өзгешеликлери
(«Еркин Қарақалпақстан» «Қарақалпақстан жаслары»
газеталары мысалында)»

5А 320106 Журналистика (ғалаба хабар қуралларында реклама) қәнигелиги бойынша магистр академик дәрежесин алыў ушын усынылған


ДИССЕРТАЦИЯ







Илимий басшы: Оразымбетова З. Қ.
Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университети журналис-тика кафедрасының оқытыўшысы,
филология илимлериниң кандидаты


Нөкис - 2008-жыл

КИРИСИЎ

Республикамыз Президенти И.А.Каримовтың атап өткениндей-ақ, «Ғалаба хабар қураллары инсан ҳәм жәмийет мәплериниң жедел ҳәм ҳәр тәреплеме қорғаўшысы болыўы ушын профессионал журналистлер ҳәм ғалаба хабар қураллары хызметкерлерин таярлаўды көрип шығыў, хабар алыў, анализ етиў, оны қайта ислеў ҳәм жеткизиўдиң заманагөй усылларын ҳәм қуралларын өзлестириўде оларға жәрдем бериў керек»1.
Ҳәр тәреплеме жетик журналистлерди тәрбиялаў көп тәреплеринен баспа хызмети, баспасөз ҳәм ғалаба хабар қуралларының да, журналистлердиң де белгили бир аудитория бойынша қәнигелесиўин нәзерде тутады. Бундай қәнигелесиў баспасөз хызметкерлеринен газета ҳәм журналлардың тиллик ҳәм стиллик өзине тәнликлерин, газета текстлерине тән тийкарғы нызамлылықларды жақсы билиўи ҳәм де усы тийкарда белгили бир тәжирийбеге ийе болыўды да талап етеди. Өйткени, әдебий тил - журналисттиң тийкарғы қуралы, «ҳадал наны» болып есапланады. Миллетимиздиң тийкарғы белгиси болған ана тилимизди, мәдений байланыстың тийкарғы түри болған сөзди ҳүрмет пенен пайдалана билиў дөретиўши инсанлардың әҳмийетли пазыйлети. Сонлықтан да, журналистика тараўында ғалаба хабар қуралларының тили ҳәм стили мәселесине күтә үлкен итибар қаратыў зәрүр.
Бизиң елимизде, әсиресе, ғалаба хабар қуралларында базар экономикасы жағдайларына байланыслы ҳәр түрли рекламалар көбейип бармақта. Сонлықтан да, жеделлиги, ҳәрекетшеңлиги, қала берсе информациялық характерин есапқа алып, биз, рекламаны публицистика жанрларының жаңа түри сыпатында қабыл етсек, оның ертеректеги, яғный, баспасөз, газета ҳәм журналлар пайда болмастан алдыңғы көринислери ҳаққындағы мағлыўматлерға сүйенип, рекламаның кеше ямаса бүгин пайда болмағанының гуўасы боламыз. Мәселен, дүньядағы ең дәслепки жазба дереклер де реклама әмелияты бойынша гуўалық береди. Жер орта теңсизи әтирапындағы мәмлекетлерден археологлар тапқан дереклерде рекламаның ҳәр қыйлы көринислери табылған. Б.Э.Ш 330 жылда Египетте пил сүйегин сатыўшылар қарыйдарларға «Бул жылы пил сүйеги жүдә арзан, бизге келиң, қызықсының ҳәм сатып алың, Мемфис турғынлары» деп жар салған. Ал, Римликлер болса, дийўалларға гладиатор гүреслери ҳаққында дағазалар жазған.
Әййемги, Грецияның бас қаласы Афина турғынлары ушын төмендегидей рекламалық қосық үрдис болған. «Көзлер жарқыраў ушын, жаслық сулыўлық көпке сақланыў ушын, ақыллы ҳаяллар түрли баҳаларда «Экслиптоса» косметикасын сатып алады»1. Әййемде ҳәр ким өзлериниң шарапхана яки асханаларын да реклама қылған. Мысалы: «Помпей» дийўалында мынандай шақырмалар балған екен. «Ҳәй жолаўшылар бул жердеги 12 гул минараға шекем бар. Ол жерде Саринустеги вино төлеси бар. Оған үңилип серхош бол»2. Сондай-ақ, ҳәр бир дүкән өз белгисине ийе болған. Сүт дүканында ешки, вино дүканында вино менен алдгорс, нан дүканында шығырды айландырып атырған електиң сүўрети бар екен.
Гутенбург баспа станогин ойлап тапқанда реклама тарийхында бурылыс жүз берди. Реклама бериўшилерге өзлериниң рекламалық затларының дағазаларының экземплярларын қайта қолдан ислеўге зәрүрлик қалмады. Себеби, ендигиликте реклама газеталарда жәриялана баслады. Инглис тилинде шығып турған «Уикли», «Ньюс», «Тэтлер» (1622 ж.) газеталарында рекламалық дағазалар исбилерменлердиң өнимлери ҳаққында хабарлар берип турылды. Реклама газета түрлериниң көплиги себепли жақсы раўажланды. Ал, Россияда болса 1710 жылы «Ведмости» газетасының шығыўы менен реклама баспасөзде өз көринисин тапты. Яғный, онда медициналық библиографиялық ҳәм аўыл хожалық өнимлерине байланыслы рекламалар берип барылды. Соңын ала, тиккелей рекламалық басылымлар «Коммерческий вестник» (1767), «Нижегородская ярмарка» (1880), «Торговля», «Деловой будильники», «Буормаран» ҳәм тағы басқада газета журналлар шығарыла баслады.
Орта Азия еллеринде реклама көринислери базар саўдагерлериниң затларын өткериўге деген шақырықларда гезлеседи. Россияда да баспасөз яғный, газета жүзеге келгеннен кейин рекламалық хабарлар исбилерменлер тәрепинен берилген.
Ҳәзирги күнде ғалаба хабар қуралларынан келетуғын дәрамат дерегиниң тийкары рекламалар болып қалмақта. Өйткени мәмлекет ғалаба хабар қуралларының бәрин финанслық жақтан тәмийинлеўди өз мойнына ала алмайды. Әмелдеги нызамшылыққа муўапық ғалаба хабар қуралларының финанслық мәселеси шөлкемлестириўши мәкемелер ҳәм редакциялардың өз басшыларының мойнына жүклетилген. Тән алыў керек, шөлкемлердиң көпшилиги өзлери шөлкемлестирген ғалаба хабар қуралларының финанслық ҳәм техникалық проблемаларын өзлери шешиўи лазым. Әсиресе, мәмлекетлик емес жеке меншик ғалаба хабар қураллары финанслық тәрептен өзин-өзи тәмийинлеўи шәрт. Демек, бул орында маркетинг ҳәм рекламаның үлкен әҳмийетке ийе екенлиги өз-өзинен мәлим.
«Реклама» латын тилинен алынған сөз болып (reclamare), бизиңше «даўыслап шақырыў» дегенди билдиреди1. «Словарь иностранных слов» китабында рекламаға төмендегише анықлама береди. «Информацию о товарах, различных видах услуг с целю оповещания потребительей и создания спроса на эти товары, услуги и.т.п.». Ал, россиялы изертлеўшилер И.А. Тольман ҳәм Н.С. Кобробабенколар «реклама-бул коммерциялық идея, өним ҳәм хызметлердиң ҳәр түрли формалары ҳаққында керекли усыныс ҳәм жеткерип бериў қуралы болып есапланады»2.- деп келтиреди. Ал, Өзбекстан республикасының «Реклама ҳаққында» ғы нызамында рекламаға төмендегише түсиник береди:
«Реклама - бул тиккелей дәрамат алыў мақсетинде юридикалық яки физикалық шахслар, өним, товар белгиси, хызмет көрсетиў белгиси ҳәм технологиялар ҳаққында ҳәр қандай түрде ҳәр қандай қураллар жәрдеминде нызам ҳүжжетлерине муўапық тарқатылатуғын арнаўлы информация.»3
Ҳәзирги заман алымларының көпшилиги рекламаға төмендегише тәрийп береди: «Реклама түрли қураллар жәрдеминде белгили реклама бериўшилердиң өним ҳаққындағы идея ҳәм де хызметлериниң әдетте төленген ҳәм исендириў ҳәрекетиндеги информация дереги»4.
Шынында да, ғалаба хабар қуралларында тарқатылатуғын рекламалар нызамлы түрде муўапықластырылады, хызметлер лицензияланып товарлар сертификатланады. Дәслеп, реклама бериўши шахс реклама таярлаўдың ҳәм тақатыўшы шахс пенен шәртнама дүзип сол тийкарында төлемли түрде өз товарын аудиторияға усынады. Лекин, социал рекламада төлем болмайды.
Социал өмирде реклама ҳәрекетлендириўши күш есапланады. Егер реклама дурыс жолға қойылған болса, ол тек ғана исбилермен ҳәм басшыны емес, бәлки әпиўайы жумысшының да социал экономикалық, мәдений жасаў дәрежесин жақсылайды. Шет еллерде, әсиресе АҚШ, Франция, Англия, Японияда ғалаба хабар қуралларының тийкарғы дереги реклама есапланады. Бул биринши гезекте сол информация қуралларының искерлигин жақсыласа, екиншисин тиккелей үгит-нәсиятлаў менен шуғылланыўшы шөлкемлерди көбейттиреди.
Улыўма алғанда реклама арнаўлы информация есапланады. Оның әпиўайы информациядан парқы сонда, оның арқасында белгили бир шахс яки жәмәәт мәплери турады.
Мине, усындай өзгешеликлери менен реклама бүгинги күнде жүдә жедел ҳәм ҳәрекетшең күшке ийе. Лекин оның түрлери көп. Мәселен баспасөз рекламасы, радио реклама, теле реклама, дағазалар, сүўретли реклема, көше ямаса дийўаллы рекламалар ҳәм т.б. Олардың өзгешеликлери бойынша бизде еле илимий изертлеў жумыслары жетерли түрде алып барылған жоқ. Сонлықтан да биз, өзимиздиң магистрлик диссертациямызды баспасөз рекламасы мәселесине қараттық.
Магистрлик диссертация жумысымыздың актуаллығы соннан ибарат, қарақалпак тилиндеги рекламалардың тиллик ҳәм стиллик өзгешеликлери бойынша усы ўақытқа шекем еле бирде-бир илимий жумыс жазылмады. Бул бойынша бирде-бир оқыўлық ямаса окыў қолланбалары баспдан шығарылған жоқ.
Жумысымыздың ўазыйпасы ҳәм мақсети. Баспасөз рекламасы өз ишине күнделикли баспасөзде жарияланған ҳәр қыйлы рекламалық материалларды алады. Олар рекламалық дағазалар ҳәм рекламалық характердеги публицистикалық материаллар түринде болыўы мүмкин. Жумысымыздың тийкарғы мақсети, мине, усындай характедеги баспасөз рекламаларының өзгешеликлерин, атқаратуғын ўазыйпаларын, хызметлерин, тиллик ҳәм стиллик айырмашылықларын илимий тийкарда изертлеў болып есапланады.
Бизиң тийкарғы изертлеў объектимиз республикалық «Еркин Қарақалпақстан» ҳәм «Қарақалпақстан жаслары» газеталары.
Магистрлик диссертация жумысымыз қурылысы бойынша тийкарынан кирисиў, 3 (үш) бап, жуўмақ ҳәм пайдаланылған әдебиятлар дизиминен ибарат болып, улыўма көлеми 80 бет.













I БАП
Газета рекламасы ҳаққында түсиник.
Оның түрлери.

Реклама хызметиниң тийкарғы бөлими мәлим бир товар, өним, хызмет яки идеяға көбирек адамларды тартыў ҳәм оның нәтийжелилигине исендириўге қаратылады. Лекин, анық характердеги реклама дағазалары, мысалы, юридикалық ислер менен байланыслы ишки исендириўге емес, бәлки информациялық характерине ийе болады. Улыўма алғанда, ол сабын болсын, яки алкоголсиз ишимликлер, гөззаллық салоны, магазинлер болсын ҳәмме ўақыт реклама экономикалық, сиясий ҳәм социал идеялардың үгит-нәсиятындағы жаңалыққа ийе болады ҳәм усы мақсет көбирек көзге тасланады.
Дүньядағы илимий техникалық прогресс рекламаның раўажланыўына унамлы тәсир жасады. Дәслеп рекламалар көшелерде дағазалар сыпатында берип барылған болса, баспасөздиң жүзеге келиўи менен ол қолдан қолға өтип барды. Яғный оның тарқатылыў көлеми кеңейди. Кейинирек радионың жүзеге асырылыўы рекламаның даўыс ҳәм музыка арқалы толқынларда берилиўине себепши болды. Әлбетте, бул аудитория ушын тәртипли ҳәм тәсиршең еди.
Телевидениениң жүзеге келиўи реклама бериўшилер ушын үлкен жаңалық болды. Енди исбилерменлер өз товары ҳаққында тек жазба яки аўызша мағлыўмат берип ғана қоймастан, оны аудиторияға көрсетип, оның сапасы ҳәм саны ҳаққында мағлыўматлар беретуғын болды. Рекламаның раўажланыўы дүньяда реклама агентликлериниң жүзеге келиўине себепши болды. Сондай-ақ, ғалаба хабар қуралларында рекламалардың хызмети нызамлы түрде сертификатланып, рецензияланады.
Интернет тармағының жүзеге келиўи рекламаның ең бийик шоққыға шығыўына себепши болды. Тармаққа өз өнимин берген исбилерменниң өними тек Өзбекстан республикасы емес, бәлки дүнья жүзи халықларына реклама етиледи.
Ҳәр бир дәўирде рекламалар идеологиялық аспекти де өз ишине қамтыған болыўы керек. Бул дегенимиз, миллий үрип-әдетлеримизге, салт-дәстүрлеримизге, қәдириятларымызға қәйшы келетуғын рекламаларды жәрия етиў мүмкин емес. Сонлықтан рекламалық жумыстың идеологиялық бағдары оның сиясий аспектине тийкар салады. Бул екинши тәрептен тексттеги әмелий түрдеги шалалықтың толықтырылыўын тәмийинлеп отырады. Бундай жуўмақтың анық билимге, түсиникке тәрбиялық әҳмийетке ийе екенлигин түсинип барыў талап етиледи.
Реклама текстинде оны жеткериўдеги тийкарғы ўазыйпасы менен бирге өз нызамларына муўапық сөз бенен сөздиң арасындағы байланысты ықшамлап бериўде көзге тутылады. Буның ушын жетик билим, мол турмыслық тәжирийбе талап етиледи. Усындай жағдайда ғана рекламалық хызметтиң нәтийжеси көге көринеди. Рекламаның мазмунын түсиндириў, яғный, ондағы факт ҳәм дәлиллердиң шынлығын дәлиллеў, айрықша цифр менен берилген дереклерге сақ болыўы талап етиледи.
Бундай жумысларды алып барыўшы реклама ҳәм дағазалар бөлими хызметкерлери биринши нәўбетте өзиниң жумысын анық, пухта ҳәм жақсы билиўи керек. Егер буның кериси болса, онда ол жерде оперативлик те, жумыс сапасы да болмайды. Айтып өтиў керек, рекламалық материаллар ҳәр қандай газетаның материаллық тиреги болып есапланады. Демек, реклама ҳәм дағалар бөлиминиң баслығы рекламалық текстлерди аудиторияға дәл бағдарлап отырыўы керек. Бирақ, ол бул тийкарда қопал қәте-кемшиликлерге жол қойыўға ҳақылы емес.
Газета редакцияларының рекламалар ҳәм дағазлар, сондай-ақ, жаңалықлар бөлиминиң хызметкерлери қәлеген минутта дуньяда ямаса районда егер ол аўыллық газета болса не болып атырғанын билип отырыўы керек. Буның ушын редакция жумыслары дурыс режелестирилген, қатаң тәртип бойынша ислейтуғын болыўы керек.
Рекламалар газетада ҳәр қыйлы усыллар менен берилиўи мүмкин. Оқыўшыларға тек ғана әпиўайы жоллар менен жеткерип берместен оны ҳәр қыйлы қызығарлы усыллар менен, сүўретли материаллар менен, фонлар менен жәриялаўға болады.
Реклама ҳәм дғазалар бөлимлериниң жумыслары оғада итибарды, дыққатлы болыўды, соның менен бирге оператив, шаққан ҳәм әлбетте, саўатлы болыўды талап етеди. Рекламалар айырым жағдайларда иллюстрациялық характерде де болыўы мүмкин. Мәселен: штикли сүўретлер, нағыслы формада, өндирислик ямаса портретлик фотографиялар ҳәм т. б. Рекламалық хызмет, фактлер менен агитация жүргизиў бул қәлеген баспасөзде мәмлекетлик искерлиги болып есапланады.
Ҳәр бир газетаның, баспасөздиң характерине ҳәм ўазыйпасына, өз оқыўшылар аудиториясына, тематикасына ҳәм бағдарына қарай рекламалық материалларға болған талап ҳәр қыйлы болады. Бирақ солай болса да оны жеткериўде барлық баспасөз шөлкемлери ушын бирдей әҳмийетли ҳәм улыўмалық мәселелер де бар. Булар анықлық, қысқалық, исенимлилик, фактлилик ҳәм т.б. болып есапланады.
Бүгинги күнде реклама бериўшилер биринши нәўбетте ғалаба хабар қуралларының социал қурамын, аудиториясының кеңлигин ҳәм материаллық жағдайлары ҳ.т.б. да тәреплерин есапқа алған ҳалда өз рекламасын усынады. Сонлықтанда, «Бүгинги күн ғалаба хабар қураллары алдында турған баслы мәселе: реклама шеберлигин, искусстволық тәсир етиў өзгешеликлерин үйрениў, рекламаның эффективли формаларын дүзиў ҳәм оларды оптималь формада жуўмақлаўды үйрениў ҳәм т.б. болып есапланады.»1 Өйткени, рекламаның қуны ҳәм сапасы бойынша төмен шығыўы тек реклама бериўшилер ушын зыян болып ғана қоймастан бәлки, сол радио, телевидение яки басылымның авторитетин де түсириўи, сондай-ақ, аудиториясын жоғалтыўы да мүмкин.
Усы көз-қараслардан келип шығып кейинги ўақытларда реклама шеберлиги ҳәм тәсиршеңлигин әмелге асырыў асырыў сырларын үйрениў зәрүрликлери пайда болмақта. Усы мақсетти әмелге асырыўда төмендеги ўазыйпалар атқарылады.
- реклама тарийхы ҳәм раўажландырыў эволюциясын үйрениў;
- реклама ҳаққында кең түсиник бериў ҳәм оның ғалаба хабар қуралларын-да тутқан орнын анализлеў;
- ғалаба хабар қуралларында реклама эффективлигин асырыў сырларын үйрениў;
- реклама функциялары ҳәм классификациясына тоқтап өтиў;
- рекламаның ҳуқықый ҳәм финанслық тәреплерин үйрениў;
- реклама психологиясы ҳәм мәдениятын меңгериў ҳ.т.б.
Ал, енди баспасөз рекламасы ҳаққында гәп ететуғын болсақ, баспасөз рекламасы күнделикли баспасөзде жәрияланған ҳәр қыйлы рекламалық материалларды өз ишине алады. Оларды биз, салыстырмалы түрде төмендегише еки тийкарғы топарға ажыраттық:
1) рекламалық дағазалар;
2) рекламалық характердеги публицистикалық материаллар (булар ҳәр қыйлы мақалалар, репортажлар, шолыў материаллары, олар гейде туўра, гейде астарлы мазмундағы рекламалық материаллар болыўы мүмкин).

1.1. Реклама ҳәм дағазалардың өзиншиликлери

Реклама ҳәм дағазалар – тийкарынан баспасөздеги төлемли материаллар (дәри-дармақлар, оқыўға шақырыў, ҳәр қыйлы хызмет түрлери менен таныстырыў ҳәм т.б.) болып есапланады. Олардың текстлик бөлими кишкене шрифтлер (ҳәриплер) менен терилип, онда избе-излик турақлы түрде сақланыўы талап етиледи. Дағаза ақырында оның мәкан жайы (егер бар болса телефон, факс, бағдары ҳәм т.б) толық көрсетилиўи керек. Соны да айтып өтиўимиз керек, кейинги ўақытларда реклама дағазаны жәриялағанда оның менен бирге буйыртпа ушын берилетуғын купон яки бланка үлгилери де қоса берилетуғын болды. Қарақалпақстан баспасөзинде дағаза рекламалар үш тилде: қарақалпақ, орыс ҳәм өзбек тиллеринде бериледи. Биз, изертлеўимиз барысында дағаза рекламалардың өзин мазмуны бойынша үш түрге бөлип үйрендик.
Бириншиси: оқыўға ямаса жумысқа шақырыў ушын берилген рекламалар.
Екиншиси: ҳәр қыйлы хызмет түрлери бойынша берилген рекламалар.
Үшиншиси: қутлықлаў рекламалары.
Биз изертлеў объектимиз етип алған «Еркин Қарақалпақстан» ҳәм «Қарақалпақстан жаслары» газеталарында жәрияланған дағаза рекламалардың үлкен бөлегин оқыўға шақырыўшы рекламалар қурайды. Олардан мысаллар келтирейик:

«Ташкент Педриатрия медицина институты Нөкис филиалы 2007-2008-оқыў жылы ушын төмендеги қәнигеликлер бойынша абитуриентлерден ҳүжжетлерди қабыл ететуғынлығын

Д А Ғ А З А Л А Й Д Ы
Емлеў иси- оқыў мүддети 7 жыл.
Педриатрия иси- оқыў мүддети 7 жыл.
Медико-профилактика иси- оқыў мүддети 6 жыл.
Жоқары мийрибекелик иси- оқыў мүддети 3 жыл.
Абитуриентлерди ҳүжжетлерди қабыллаў 20-июньнен 20-июльге шекем даўам етеди.
Абитуриентлер қабыллаў комиссиясына төмендеги ҳүжжетлерди тапсырады.
- филиал директорының атына арза;
- орта ҳәм орта арнаўлы мағлыўматы ҳаққындағы ҳүжжетиниң түп нусқасы (аттестан яки диплом);
- 086/У формасы бойынша медициналық мағлыўматнама;
- паспорттың нусқасы;
-3х4 смкөлеминдеги 6 дана фото сүўрети.
Мәкан жайымыз: Нөкис қаласы, Қурбанов көшеси №223 жай. Телефонлар: 223-66-47 (жөнелис 14-37-27-56-23-13-3 санлы маршрутлары бойынша). Қабыллаў комиссиясы»1
Ямаса,
«Нөкис компьютер ҳәм хабар технологиялары кәсип-өнер колледжи 2007-2008-оқыў жылы ушын оқыўшыларды оқыўға кабыллайтуғынлығын

Д А Ғ А З А Л А Й Д Ы
Өзбекстан-Германия бирге ислесиў жойбары бойынша 3521916-Хабар ҳәм коммуникация технологиялары бойынша қәниге:
1. Дәстүрлеўге бағдарланған хабар коммуникация технологиялары бойынша қәниге.
2. Электроникаға бағдарланған хабар коммуникация технологиялары бойынша қәниге.
3. Бизнеске бағдарланған хабар коммуникация технологиялары бойынша қәниге.
3521901-Электрон есаплаў машиналары ҳәм компьютер тармақларын орнатыў ҳәм ислетиў.
ЭЕМ операторы- ЭЕМ программаластырыўшы, компьютер тармақлары үскенелерин жыйнаўшы.
Кәрханалар есаплаў орайлары ҳәм компьютер тармақлары тараўлары ушын операторлар, прогарммаластырыўшылар ҳәм компьютер тармақлары үскенелерин жыйнаўшысы таярланады.
3522111-Байланыс ҳәм радиоластырыў линия қурылмаларын пайдаланыў ҳәм техник хызмет көрсетиў.
Таярлаў бағыты: байланыс ҳәм радиоластырыў линия үскенелерин пайдаланыў ҳәм оңлаў бойынша уста.
3522206-аналог санлы узатыў системаларын ислетиў ҳәм оларға хызмет көрсетиў.
Кәсиби: Аналоглы ҳәм санлы узатыў системалы ислетиў ҳәм оларға хызмет көрсетиў устасы.
Қанигелик: Халық-аралық байланыс электротехника қанигелиги. Аналог ҳәм санлы системаларға хызмет етиў бойынша элекромехиник ҳәм т.б.
Оқыўға кириўшилер төмендеги ҳүжжетлерди тапсырыўы тийис.
1. Директордың атына арза.
2. Таяныш билими ҳаққынды гуўалық.
3. 086\У формасындағы медициналық справка.
4. 3х4 көлеминдеги 6 дана сүўрет.
5. Жасайтуғын жеринен справка.
Мәнзил: Нөкис қаласы, А.Өтепов көшеси, 10-жай.
Телефон: 222-00-60. 222-51-42.»1

Баспасөзде реклама дағазаның көркемлилик безелиўи мүмкиншилиги болғанынша, оның мазмунына толық жуўап бериўи керек. Биз, изертлеўимиз барысында соның гуўасы болдық, қарақалпақстан баспасөзиндеги оқыўға шақырыўшы реклама дағазаларда көркемлик безеўлер дерлик жоқ. Айырым жағдайларда сол оқыў дәргайының сыртқы көриниси ғана берилген болыўы мүмкин. Ал, көпшилик ўақытларда бул да берилмейди. Реклама ушын ең тәсиршеңликти пайда етиўши элементлер булар - көркем безеўлер, яғный сүўретлер, белги элементлери ҳәм т.б. болып есапланады. Бундай безеўлер ҳәр қыйлы хызмет түрлери бойынша берилген реклама дағаларында сезилерли көзге тасланады. Республикалық «Еркин Қарақалпақстан» газетасынан мысаллар келтиремиз:
«Дунё янада яқинроқ бўлиши учун, UZDUNROBITA МТС га қушилмоқда.
МТС ЎЗБЕКИСТОН (Уздунробита) тармоғига уланган ҳар бир Янги абонентга компания офисида совғалар тақдим этилади!
Ўзбекистон республикасида хизматлар
«Уздунробита» компанияси томанидан тақдим этилади
Хизматлар лицензияланган WWW. MTS. UZ»1

Бул реклама дағазаны көркемлеп безеў ушын ҳәр қыйлы музыка әспабларының суўретлери берилген. Дағазада реклама етилип атырған товардың тийкарғы элементлери (белгиси, түри, өзгешелиги ҳәм т.б.) айрықша етип көрсетилиўи керек. Бул рекламада болса, МТС тың эмблемасы ямаса символы болған мәйекке уқсас дөңгелектиң суўрети кишкене етип берилген.
Бүгинги күнде маркетинг хызметлериниң ең әҳмийетли орайлық бөлимин рекламалар қурайды. Реклама - бул өзин-өзи таныстырыў ямаса өз хызметлери ҳаққында мағлыўмат бериўдиң ҳәр түрли төлемли хызмет түри есапланады. Өз гезегинде бул ғалаба хабар қураларын өзин-өзи тәмийинлеўши жақсы ғана дарамат дереги болып та есапланады.
Реклама - төлемли, бир бағдарлы, бирақ жеке емес, ғалаба хабар қураллары арқалы жеткерилетуғын, жолға қойылған байланыс түри де.
Пикиримизди дәлиллер менен даўам еттирсек, және бир реклама дағаза:


«Доимо алоқада» янги тарифи
$0 абонент тўлови
тармоқ ичида киривчи қўнғироқлар
$0,02 Мобил рақамларга чиқувчи алоқа
Мобил рақамлардан кирувчи алоқа (1 дақиқа учун)

Бул реклама «Баҳорги ҳиссиётлар оператори» деген тәбият көриниси берилген үлкен картинаға жайғастырылған (жумысымыздың ақырында реклама дағазаның ксерокопиясы қосымша етип қыстырылған).
Қарақалпақстан баспасөзинде орын алған дағаза рекламалардың бир түри қутлықлаўлар болып есапланады.
Қутлықлаў рекламалары, әдетте, байрам сәнелеринде пүткил халыққа қаратылып, бир мәкеме ямаса шөлкем яки болмаса жәмәәт атынан газетаға бериледи. Бул арқалы сол шөлкем газета оқыўшыларын байрам менен қутлықлайды. Екинши тәрептен өзи таныстырады. Мысалы:

«АКЦИОНЕРЛИК КОММЕРЦИЯЛЫҚ ПАХТА БАНК ЖӘМӘӘТИ

Республикамыздың гүллән халқын 14-январь - Өзбекстан Республикасы Қураллы күшлериниң он алты жыллық байрамы менен шын жүректен қутлықлай отырып, бәрше журтласларымыздың шаңарақларына аманлық, терең денсаўлық, мол ырысқы-несийбе тилейди »1
Бул рекламада сол пахта банкиниң сыртқы көриниси үлкен етип, безеў сыпатында берилген.
Кейинги ўақытларда баспасөзде булардан басқа да хабарландырыў түриндеги дағаза рекламаларының түрлери пайда болмақта. Бирақ қарақалпақстан баспсөзинде негедур олар «реклама» рубрикасы менен берилмейди. Басқа орайлық ҳәм де шет ел баспасөзлеринде бундай рекламалар арнаўлы «реклама» рубрикасы астында жәрияланады.

1.2. Рекламалық характериндеги публицистикалық материаллар

Рекламалық характериндеги публицистикалық материаллар-мақалалар, репортажлар ҳәм т.б.- өндирис, кәрхана ямаса мәкеме хызметлери ҳаққында шолыў материалы түринде яки болмаса оның басшылары менен, бирге ислеўши шериклер менен, буйыртпашылары менен интервью формасында жазылыўы мүмкин. Бундай материаллар көпшилик жағдайларда үлкен текстлик бөлимнен ибарат болғаны ушын, оларды иллюстрациялық материаллар менен бериў жақсы нәтийже береди. Кери жағдайларда, оның аудитория ушын тәсири пәсейеди. Бундай метериаллардың көркемлик безелиўинде көбирек фирмалық символиканы қолланыў мақсетке муўапық.
Рекламалық дағаза ҳәм рекламалық характердеги материалларды жәриялаўда күнделикли баспасөздиң бир қанша түрлеринен: газета, журнал, бюллетень ҳәр қыйлы справочниклер пайдаланылады.
Тематикасына байланыслы барлық күнделикли баспаларды: жәмийетлик-сиясий ҳәм арнаўлы (ҳәр қыйлы киши баспалар, қызығыўшылығы бойынша баспасөз ҳәм т.б.) баспа түрлерине ажыратыў мүмкин. Жәмийетлик-сиясий баспаларда көбирек товар ҳәм хызметлер ҳаққындағы рекламалық дағазалар жәрияланады. Баспасөз рекламасы өзиниң оперативлиги, қайталаныўшылығы ҳәм кең қамраўшылық сыпаты менен өзгешеленип турады.
Газета рекламасын төмендегише түрлерге ажыратыў мүмкин:
1) Классификациялаўшы реклама
2) Демонстрациялық реклама
3) Қосымша ҳәм рекламалық көргизбелер1.
Бүгинги күни реклама илими өзинде төрт тәрепти қамтып алады. Булар: улыўма аудитория, өним концепциясы, информация тарқатыў бағдары ҳәм мүрәжат етиў бағдары. Қарақалпақстан баспсөзинде жәрияланып атырған реклама характериндеги публицистикалық материаллар мине, усыларды өз ишине алады. Мысалы, «Еркин Қарақалпақстан» газетасының 2008-жыл 22-январь №10 (18536) санында «2008-жыл жаслар жылы» рубрикасы астында «Дәўирге ылайық билим беремиз» атамасындағы мақала жәрияланған. Онда Нөкис компьютер ҳәм хабар технологиялары колледжи ҳаққында мағлыўмат бериледи. Ол жерде жаслардың билим алыў дәрежеси, колледж имканиятлары, қәнигелик бериўши бағдарлар, колледж мүмкиншиликлери, билим алып атырған үлгили жаслар ҳаққында кең түрде сөз етиледи. Мақала рекламалық характерде болып, бир неше фотосүўретлер менен берилген.
«Колледжде 4 бөлим ҳәм 12 қәнигелик бойынша жаслар билим алып атыр. Оларға билим сырларын үйретиўде 150 оқытыўшы қәнигелер мийнет етип атыр. Оқыўшы жасларға билим берип, аянбай мийнет атырған тәжирийбели оқытыўшылар саны көбеймекте…
Оқыўшыларымыздың сана-сезимин өсириў бойынша тәрбиялық әҳмийетке ийе бирқатар ушырасыўлар, гүрриңлесиў кешелери өткерилип турылады. Колледж жасларына өз жанына қастыйанлық етиў ҳәм жинаятшылықың алдын алыў, жаслар арасындажүз берип атырғанҳәр қыйлы унамсыз иллетлерге тыйым салыў ҳаққында Қарақалпақстан Республикасы Ишки ислер министрлиги хызметкерлери менен ушырасыў кешелери өткрилди. Сондай-ақ «СПИД кеқарсы гүресейик», «Жас әўладтың саламатлығы» деген атамаларда жас өспиримлер орайының шыпакерлери менен ушырасыў болды… »
Мақалада колледж жетискенликелери менен табыслары, исленип атырған жумыслар жөнинде усылайынша избе-из баян етиледи де, ақырында билимге қуштар жасларды оқыўға шақырыў менен жуўмақланады. Мине, рекламалық характердеги мақаланың бир түри. Және бир усындай мазмундағы рекламалық материал интервью формасында жазылған.
Бул «Кәсип-өнердиң өзеги»1 атамасында болып, «2008-жыл-жаслар жылы» рубрикасы менен берилген. Авторы Б.Бекмуратов. Бул жерде Нөкис турмыс хызметин көрсетиў ҳәм экономикалық кәсип-өнер колледжи ҳаққынында сөз етиледи.
«Республикамызда жаслардың ҳәртәреплеме жетик қәбилетли инсанлар болып қәлиплесиўи, өзлери қәлегенмаманлығына сай билимин жетилистириўлери ушын толық шараятларға, заманагөй билим бериў усылына ийе колледжлер жасларды келешек гузарына жетелеп, қәнигеликлердиң сырларын терең үйретпекте.
Пайтахтымыздағы Нөкис турмыс хызметин көрсетиў ҳәм экономикалық кәсип-өнер колледжи де усындай оқыў дәргайларынан» - деп сүўретлеп баслайды автор колледж ҳаққында. Материал газетаның үлкен бөлимин ийелеген болып, ҳәр қыйлы рәң-бәрең суўретлер орналастырылған. Биринши колледждиң сыртқы көриниси берилген. Оннан кейин колледж директорының қәнигелер менен пикирлесиўи, оқытыўшылар таңлаўынан көринис, пән олимпиядасы жеңимпазының өз устазы менен таярлықтағы көриниси, тигиўшилик топары оқыўшыларының сабақ ўақтындағы көриниси, қулласы 5 сүўретли көринис орын алған. Материал бир неше темашаларға бөлинген. Оларда колледждиң жетискенликлери, табыслары, оқытыўшылардың сабақ өтиў усыллары, колледждиң жаслар ушын қолайлылықлары избе-излик пенен баян етиледи. Соның менен бир қатарда оқыўшылар ҳәм оқытыўшылар менен сәўбетлер жүргизиледи. Ондағы сораўлар төмендегише:
- Колледжде өз билимиңизди жетилистириў ҳәм қәнигелигиңизди меңгериў ушын имканиятлар?
- Пән сабақларын өтиў бойынша қолайлықлар?
- Сабақ өтиў усыллары?
- «Жаслар жылы» ндағы жобаларыңыз?
- «Жаслар жылы» жасларға тилегиңиз? ҳәм т.б.
Қарақалпақстан газеталарында бундай мазмундағы материаллар, әсиресе, оқыўға тапсырыў мапазында көплеп бериледи. Усы арқалы колледжге, институтқа. университетке, лицейге жасларды окыўға шақырады. Бул биринши тәрептен кәсип ийелеў жолында турған жасларға жол-жобалар, бағдарлар бериў ушын әҳмийетли болса, екинши тәрептен сол оқыў орнына қызығыўшылықты арттырады, үшиншиден газетаның бюджетине пайда келтиреди. Усы тәреплери менен бундай рекламалар бизиң миллий баспасөзимиз ушын зәрүрли болып есапланады.
Газета журналисти реклама текстин жазып тамамлағаннан соң, оны өзи қәлеген түрде жайластырыўы мүмкин. Бирақ, бунда логикалық избе-излик қатаң түрде сақланыўы керек. Бул рекламаның табыслы болыўын тәмийнлейди. Сонда ғана рекламаның сапасы жақсыланады. Ол белгили дәрежеде тәртипли ҳәм пухта болады, жақсы нәтийже береди. Негизинде, газета бетлериниң өз-ара байланысы тек ғана газета дизайниниң бир деталы емес1. Реклама текстин редакторлаўда ҳәм оны макетлестириўде реклама материалына редакцияның да баҳасы сәўлелендирилиўи керек. Макет ҳәм үстинлер газета бетлериниң байланысы менен шуғылланыўшы газета хызметкерлери жаңалықлар бөлиминиң баслығы, нәўбетши редакторлар менен бирге редакцияға келип түскен материалларды баҳалаўы қағыйда бойынша болады. Соннан соң ғана олар ғәрезсиз түрде материалларды колонкаларға жайластырыўы ҳәм оларды қандай ҳәриплер менен бериўди шешеди. Егер бир колонкаға реклама дағазасы ямаса рекламалық характердеги материал мөлшерленген болса, газета хызметкерлери оны қалайынша жайластырыўды ойлап алыўлары керек. Оқыўшы бир колонканы қол қатылмас нәрсе деп есаплайды. Дағаза қылынып атырған деректи бөлип таслап, оны оқыўшылар қабыл етиўин қыйынластырмаў ушын тексттиң ортасына түсип қалмаўы керек. Реклама дағазасы ушын колонка дизайниниң ең мақулы редакция материалын жоқарыдағы шеп мүйеш ҳәм оның даўамында, дағаза ҳәм рекламаны болса оңдағы төменги мүйешке бериў болып есапланады.
Мақалаға тийисли сүўретти, фотосүўретти реклама менен бирге бериў көпшилик жағдайда оқыўшының материалды түсиниўин қыйынластырады. Оқыўшыға бул жыйнақ бир түрдеги нәрсе болып көриниўи мүмкин ҳәм оқыўшының сол материалды оқымай таслап кетиўине алып келеди. Бундай түсиниксиз жағдайда оқыўшының бул жердеги материаллардан қайсы бири журналистлик материал, қайсысы дағаза ямаса реклама екенлигин ажыратып алыўы қыйын. Бир мысал келтирип өтейик Швецияның таңғы газеталары редакцияға келип түскен материаллар менен бирге реклама дағазалары арасында үлкен шегара орнатыўға умтылмақта. Дағазалардың ҳәриплери, макети ҳәм дизайни оқыўшыға «мен мақала емеспен, пулы төленген билидириўмен» деп «көкирегине урып, ажыралып» турыўы керек1. Бундай жол тутыў, газетаның оқыўшысына реклама қай жеринде, жаңалықлар менен репортажлар қай жерде екенлигин ажырата алмай, газетаға болған ықласын төменлетиўдиң алдын алады.
Газета журналистлерине қарағанда теле ҳәм радиожурналистлер көбирек өз материалының жуўмақлаўшы көриниси үстинде ҳүкимдар болып есапланады.
Кейинги ўақытларда баспасөзде де, радиода да ҳәм телевидениеде де аудиторияның рекламаларға болған қызығыўшылығы артып бармақта. Сонлықтан да, рекламалардың бүгинги жағдайы ҳәм раўажланыўын үйрениў, анализ етиў ҳәм оның келешеги ҳаққында жәмийетшилик пикирлерин үйрениў, реклама тараўы бойынша қәнийге журналистлерди жетилистириў тийкарғы ўазыйпалардың бири болмақта.

























II БАП
Газета рекламаларының стиллик өзгешеликлери
Реклама ушын, оның тили ҳәм стилинде ең әҳмийетли орында не турады - дәлил ме, факт пе яки образ, яки болмаса атмосфера менен тәсиршеңлик пе? - булардан қайсы бири? –деген орынлы сораў туўыўы тәбийий. Бирақ, бул бир қанша қурамалы мәселе, сонлықтан оған жуўап бериў, бираз ойланыўды талап етеди. Реклама тарийхында бул сораўға түрлише жуўаплар болған ҳәм булар реклама стилиниң өзгериўшеңлиги менен тығыз байланыслы еди.
2. 1. Реклама текстиниң стиллик қағыйдалары ҳәм нормалары
XIX әсирдиң ақыры XX әсирдиң басларында газета рекламаларының баслы стили «Не ушын тап сол» стили болды. Яғыный, барлық газета рекламаларын усы стиль басқарды. Оның тийкарын салыўшылардың бири Джон Э. Кеннеди еди. Ол «жақсы реклама - әҳмийетли cаўда кәрханасының өзи» екенлигин тастыйықлады ҳәм бул саўда кәрханасы тек газета бетинде еди1. Және де ол, алыўшыға ямаса қарыйдарға «не ушын тап сол» екенлигин дәлиллеў ушын, реклама етилип атырған затты сатып алыў керек деп есаплады. Нәтийжеге ерисиў ушын, рекламалық компания өнимниң ең әҳмийетли сыпатлы белгисин жәмлеўи зәрүр. XX әсирге келип, рекламалық раўажланыў туўрысызықлы емес, ал, ретли екенлиги мәлим болды. Енди «туўрыдан-туўры реклама» орнына «әбжил (жағымпаз)» рекламалар пайда болды. Енди рекламалардың тәсиршеңлигине, көркемлилигине итибар қаратыла баслады. Солай етип, XX әсирдиң 20-жылларында рекламада жаңа стиль пайда болды. Бул «атмосфера» стили еди. Бул стильдиң ең белгили тийкаршыларының бири Т. Макманус болды. Ол бул стильди «Дженерал моторс» коорпорациясының буйыртпасы менен исследи ҳәм бары жоғы баспасөзде бир мәртежәрияланды. 1914 жылдың гүзине келип ең қымбат «Дженерал моторс» коорпорациясына тийисли компанияның машиналары ушын реклама қарсыласлары (конкурентлери) пайда бола баслады. Т.Макманус бул компанияға ҳеш қандай иллюстрациясыз тек те текст пенен « Басшылық ушын ҳақ төлеў» («Расплата за лидерство») деген ат қойып, дағаза формасында жуўап берди. Бирақ буннан нәтийже шықпады. Ол тек бул арқалы образ жаратыў менен әтирапына сәўле тарата алды. Бундай стильдеги рекламаға 1951-жылы «Хатауэй» фирмасынан шыққан еркеклер көйлеги ҳаққындағы рекламаны мысал етсек болады. Бул рекламада көйлекти муртлаш, орташа жаслардағы, көзине қара байлағыш таққан еркек адам арқалы сүўретледи. Бундағы кишкене деталь - байлағаш - үлкен роль атқарды: оның жәрдеми менен әпиўайы манекенщиктен гөре ҳақықый бар болған, сырлы адам образының берилиўи нәтийжелирек еди. 1958-жылға келип жоқарыдағы еки стильдиң қатарына «образ» стили келип қосылды. Ол белгили «Роллс-Ройс» рекламасы менен пайда болды. «Образ» бенен танымалы автомобиль реклама етилди. Өз ўақтында бул жүдә үлкен нәтийже берди. Реклама тексти ушын ҳәр дайым ең әҳмийетли қағыйданы умытпаў керек. Реклама ҳәмме ўақытта я фактке, я образға сүйениўи мүмкин, бирақ, реклама ушын факт те, образ да әҳмийетли орын тутады. Ҳәр қандай жағдайда да фактта, образда коммерциялық-рекламаның тийкарғы темасын анықлап алыўы керек. Демек, солай екен, реклама ушын әҳмийетлиси фактте, өз-өзинен жаралған образ да емес, ал, олардың реклама темасын ашып бергени, анықлағаны әҳмийетлирек.
Тарийхқа нәзер салсақ «реклама» сөзин алымлар шама менен 1655-жылда пайда болған деп есаплайды. Ол «Инжил» де хабар ҳәм ескертиў даўысын белгилеў ушын қолланылған1. Баспа хызметкерлери нәўбеттеги басылымлар ҳаққындағы көплеген хабарнамаларды мине, усы термин менен атаған. 1660-жылдан баслап бул сөз тийкарын дүкан ийелери тәрепинен саўда-мағлыўмат хабарының темасы сыпатында қолланыла баслағаннан соң, ол улыўма пайдаланыўдағы сөзге айналады.
Ҳәзирги ўақытта «реклама» делингенде қандай да бир нәрсе ҳаққында кең халық массасына хабар-мағлыўмат бериў, оның менен таныстырыў ҳәм де сол нәрсени ғалабаластырыў бойынша илажлар түсиниледи. Бүгинги күнде реклама ғалаба хабар қураллары есапланған газета-журналлар, радио ҳәм телвидение арқалы тарқатылады. Рекламаны плакатлар, қолланбалар, каталоглар ҳәм басқа көргизбели қуралларда сәўлелендириў дүньяның барлық мәмлекетлеринде кең ен жайғаны, әсиресе, итибарға ылайық.
Белгили болғанындай, ғалаба хабар қуралларының раўажланыўы, жаңа информациялық технологиялардың олардың жумысына енгизиў барысында рекламаның раўажланыўы менен де тиккелей байланыслы. Ҳәзирги күнде реклама ең исенимли финанслық дәрамат дереги болыў менен бирге, халықтың тутыныў мәдениятын қәлиплестириўде нәтийжели қурал болып та есапланады.
Рекламаның тәсирли ҳәм нәтийжели болыўында ең тийкарғы орынлардың бирин текст қурайды. Демек, текст - баспасөз рекламаларының ең тийкарғы элементи десек болады. (баспасөз рекламасында текст пенен бирге сүўретлер, фотографиялар, фирмалық белгилер ҳәм т.б. орын алыўы мүмкин).
Рекламалық дағазалардың дәстүрий композициясы төмендеги блоклардан турады:
* Тексттиң ураны ямаса сүрени (девизи) - рекламаның қысқа сүрени, темасы, афоризмлер;
* Тексттиң тийкарғы идеясы – яғыный, реклама текстиниң мазмуны бойынша мағлыўмат, билдириў;
* Тексттиң информациялық бөлими (блокы) – товапдың ең тийкарғы аргументин қамтыўышы бөлим;
* Тексттиң жуўмақлаўшы бөлими;
* Қосымша информациялар - адрес, байланыс телефоны ҳәм т.б.
Реклама текстине бундай талаплардың қойылыўы оқыўшылар дыққатын өзине қаратады, оларды усы реклама менен танысыўға ямаса оқыўга мәжбүрлейди. Әмелиятта бул бөлимлер биригип ямаса бир-бирине сиңисип кеткен болады. Және де газета рекламаларының текстинде рекламаның ураны ямаса сүрени ядта сақлаўға қолай ямаса тез умытылып кетпейтуғын әпиўайы сөзлер менен берилген ҳәм де оригиналь (қайталанбаған), қызығыўшылық оятатуғын болыўы керек. Ең жақсы сүрен ямаса текст ураны оқыўшыда қандайда бир ишки сезиминде унатыўшылық пайда етип, кишкене бир қосық текстиндей ядында қалады. Буның ушын рекламада ҳәр қыйлы цытаталардан, афоризмлерден, ең белгили, танымалы қосық текстлеринен, кинофильм текстлеринен, көркем шығарма қатарларынан пайдаланыў нәтийже береди1.
Тексте метафоралардан да пайдаланыў мүмкин. Рекламада метофоралардан пайдаланыў ҳәзирги ўақытта кең түс алды десек болады. Мысалы, «Апельсинли заряд» («Фанта»), «Мийўели дәм радугасы» («Скиттлс» конфети) ҳәм т.б.
Бирақ, метафоралардан пайдаланыў аса қырағылықты, дыққатлылықты талап етеди. Себеби, олар тезден штамп сзлерге айланып кетиўи мүмкин. Реклама текстинде буған жол қоймаў керек.
Газетаға реклама таярлағанда ең дәслеп төмендегилерге итибар бериўи керек:
-Анық мақсетлерди өзинде толық ҳәм ҳәр тәреплеме жәмлеўге;
-Жәмийетлик аудиторияға бағдарланыўға ямаса қаратылыўға;
-Өзиниң мақсети, мазмуны жағынан ғана емес, ал, соның менен бирге стили жағынан да көпшиликти өзине қарата алыўға;
-Хабарлаў, баянлаў ямаса сүўретлеўде тилдиң барлық бирликлеринен ҳәм стильлеринен орынлы ҳәм мақсетке муўапық пайдаланыўға;
-Функциональлық стильлер ҳәм тиллик бирликлерден пайдаланғанда иләжы болғанынша әпиўайы, халыққа түсиникли ҳәм улыўма халықлық тәреплерди тәмийин етиўге;
-Тәсиршеңликти тәмийин етиў мақсетинде тиллик бирликлерден пайдаланыў менен шекленбей, соның менен бирге, ол бирликлер тийкарында жаңадан-жаңа сөз бирликлерин қәлиплестирип барыўға;
-Ең тийкарғысы, функциональлық стильлердиң барлық түрлерин ҳәм формаларын өзинде жәмлеген ҳалда, өзине тән тил ҳәм стильлерин қәлиплестирип ҳәм жетилистирип барыўға.
Және де тийкарғысы, тилдеги сөзлерден, түрли форма ҳәм стильлерден пайдаланыў мәселеси де баспасөздеги ең актуаль мәселелердиң бири болып келмекте.
Газета рекламаларында функциональлық стильлердиң барлық түри хызмет етиўи мүмкин1. Себеби, газета бетлеринде илимге де, өндириске де, сиясатқа да, мәдениятқа да, көркем әдебиятқа да тийисли түрли материаллар орын алады. Сонлықтан да, ол тараўлардың ҳеш бири де баспасөзге жат емес. Солардың ишинде көркем әдебияттың тили басқа китабый жазба тилдиң стильлери менен салыстырғанда, бәринен де бетер реклама стилине жақын болып келеди. Олардың бир-бирине болған тәсири ҳәм хызметлери оларды бир-бирине бириктирип барады. Бирақ та рекламаның өз алдына, ал көркем әдебияттың өз алдына жолы бар. Мине, усы өзгешеликлери ҳәм хызметлерине бола олар бир-бирине айырылып турады.
Газета рекламаларының ең әҳмийетли ҳәм өзине тән өзгешеликлериниң бири, оның дәллиги, анықлығы, әпиўайылығы болып есапланады. Бул арқалы ол улыўмалыққа, тәсиршеңликке, түсиниклиликке ериседи. Демек, баспасөз тилинде улыўма халыққа түсиникли сөзлер, терминлер, атамалар жетекши орында турады. Баспасөз тилиндеги көпшилик тиллик бирликлер стильлик жақтан образлы мәниге ийе болып та келеди. Бул рекламалық материалдың эмоциональлық тәсиршеңлигин дөретиўге себепши болады. Газета рекламаларында баянланыў стильлери көбинесе бирдей, уқсас болып, оларда тез-тез тәкирарланып туратуғын сөзлер ҳәм ибаралар да жийи қолланылыўы мүмкин. Мысалы: «Барлығы сиз ушын», «Сизиң хызметиңизде», «Бул өзгеше, жаңа тариф», «Сиз ушын қолай», «Биз бенен бирге болың!» ҳәм тағы басқа.
2. 2. «Еркин Қарақалпақстан» ҳәм «Қарақалпақстан жаслары» газеталарындағы рекламалық материаллардың стили
Қарақалпақстан газеталарындағы рекламаларда да көпшилик тиллик бирликлер стильлик жақтан образлы мәниге ийе болып та келеди. Бул рекламаның эмоциональлық тәсиршеңлигин дөретиўге себепши болады. Тийкарында баспасөз тилинде көбирек эмоциональлық ҳәм экспрессивлик мәнидеги сөзлерден пайдаланыў қәсийетлери тән. Мәселен: пахта териў машинасы орнына көк корабль, телевизор орнына көк экран, пахта орнына ақ алтын, салы орнына сары алтын, теримшилер орнына алтын қоллар болып та қолланылады. Әлбетте, сөзлердиң бундай мәнилерде, бундай усылларда қоллланылыўы тек газета, журнал тилине тән. Сонлықтан бул стильди реклама тилинде де ушыратыўымыз мүмкин. Бундай сөзлер жеке турғанда образлы мәни айрықшалығын бермеўи мүмкин, бунда аса образлылық сезилмейди, ал, белгили бир контекстте келгенде оқыўшыда эмоциональлық жақтан тәсирлениўши мәни пайда етеди. Сонлықтан, образлы мәниге ийе сөзлер, сөз дизбеклери баспасөзде белгили орын ийелейди.
Реклама тилиниң ең әҳмийетли ҳәм өзине тән қәсийетлериниң бири, оның дәллиги, анықлығы, әпиўайылығы болып есапланады. Бул арқалы ол улыўмалыққа, тәсиршеңликке, түсиниклиликке ериседи. Демек, реклама тилинде улыўма халық қатламына түсиникли сөзлер, терминлер, атамалар жетекши орында турады.
Республикамыздағы ҳәр бир газетаның өзиниң реклама бериў өзгешелиги, оны таярлаўдың өзине тән усыллары да бар. Ҳәзирги ўақытта көпшилик газеталар рекламаларды таярлаўда, оларды ҳәр қыйлы фотосүўретлер менен безеўди ҳәм де тарқатыўдың ҳәзирги заманға сай усылларын терең өзлестирип алған. Бирақ, тилекке қарсы айырым газеталарымыз елеге шекем реклама тарқатыўдың ескирек усылларынан пайдаланып келмекте. Яғный, рекламада сөзлердиң көплигинен, жақсы фотосүўретлерден пайдалана алмаўы ҳәм де реклама текстиниң редакциялық материаллардың басқа шрифтинде бериўи нәтийжесинде кең жәмийетшилик итибарын тарта алмай атыр. Ҳәр қандай газетада рекламаларды бериў ушын дәслеп, газетаның реклама берилетуғын орнын белгилеп ҳәм оның макетин ислеп алыў керек. Газетадағы редакциялық материаллар ҳәм де рекламалар арасындағы қатнасықлар ҳеш қандай тартыссыз, редакция ағзаларының келисими менен мақсетке муўапық түрде шешилиўи керек. Егерде газетаның бир санында рекламалар саны көбейип кетсе, онда газетаның сол санының көлемин үлкейткен мақул. Бирақ, газетаның көлемин үлкейтиўдиң илажы болмаса, берилетуғын рекламалар көлемин азайтыў зәрүр. Бундай жағдайда, әлбетте, реклама бөлими менен рекламалардың мәлим бир бөлегин алып таслаўға келисиў керек ҳәм де газетаның келеси санында шәртли түрде берилиўин тәмийинлеў зәрүр. Ҳеш бир газетада редакция материаллары 40 пайыз, ал рекламалар көлеми 60 пайыз көлеминде берилиўине жол қоймаў керек. Себеби, газетаның тийкарғы мақсети реклама жәриялаўдан ибарат емес. Оның мақсети халықты республика көлеминдеги жәмийетлик-сиясий, эканомикалық, мәдений ҳәмде халық арасында болып атырған ең соңғы информациялар, соның менен бирге мәлим дәрежеде дүнья хабарлары менен де кең жәмийетшиликти хабардар етиў. Газеталарда рекламаларды жайластырыў ушын төмендегилерге итибир қаратсақ газетаның да, ондағы рекламалардың да сыпатлылығы артады. Рекламалар көлеми толық форматлы газеталарда 55%, ал, киши форматлы газеталарда 45% көлеминде берилсе, мақсетке муўапық болады. Материаллардың секция ҳәм блоклары белгиленип алынғаннан кейин, ондағы рекламалар ҳәм редакциялық материаллардың ҳәр бир блоктағы қатнасықлары ҳаққында бир шешимге келип алыў керек. Газеталардың дәслепки биринши, екинши бетлеринде берилетуғын рекламалардың максимал размерлерин ҳәм көлемлерин белгилеп алыў зәрүр. Мысалы: толық форматлы газетаның биринши бетинде рекламалар еки колонкада берилиўи ҳәм оның бийиклиги 20 см ден жоқары болмаўы керек. Ал, екинши, үшинши бетлериндеги рекламалар 20 см ден, төрт колонкадан артық болмаўы керек. Реклама колонкаларының максимал бийиклиги газетаның ҳәр бетинде бақлап барылыўы керек. АҚШ тың гейпара газеталары рекламаларға көп орын ажыратып жибергенлиги себепли, редакция материалларына тек ғана 6 сантиметр орын қалдырады. Рекламалар газета бетлериниң төменги тәреплеринде берилгенине итибар бериў керек. Егер рекламалар вертикал тәризде берилсе, редакциялық материаллар көлеми қысқарып барады ҳәм де жақсы, үлкен фотосүўретлердиң берилиўине кери тәсир тийгизеди. Рекламалардың полосадан тысқары шығып кетиўине жол қоймаў керек. Және де реклама бөлимине редакция материаллары қолланылатуғын шрифтлерден пайдаланыўға рухсат етпеў керек. Себеби, бул рекламаның онша тартымлы емес усылы болып есапланады. Бурында рекламаларды басқа редакциялық материаллардан ажыраталмағанлығы ушын усылай жәриялаған. Реклама бөлимине редакция келисиминдеги көрсетилген пунктлерге қайшы келетуғын пунктлерден пайдаланыўға ҳеш қашан жол қоймаў керек.
Ҳәзирги ўақытта бизиң республикамыз көлеминдеги газеталардың ҳеш қайсысында биринши ҳәм екинши бетлеринде рекламалар берилмейди. Бул бетлерде әдеттегидей жәмийетимиз ушын зәрүр болған жәмийетлик-сиясий хабарлар, республикамызда қабыл етилип атырған қарар ҳәм пәрманлар ҳәм де рәсмий материаллар жәрияланады. Ал, рекламалар көпшилик жағдайда газеталардың ең соңғы бетлеринде берилип барылады. Көпшилик танымалы республикалық газеталар ҳәзирги ўақытта рекламаларсыз жәрияланбайды. Себеби, бул биринши нәўбетте газета редакциясының финанслық тәрепине байланыслы болса, екиншиден, реклама бериўшилер ушын да пайдалы. Мәмлекет, ҳәкимият ғамҳорлығында емес, ал, қандайда бир шөлкемлер, мекемелердиң шөлкемлестириўинде шығарылып атырған көп тиражлы газеталар ушын ҳәр қандай рекламалар биринши нәўбетте дыққат орайында туратуғын материаллар болып есапланады. Ҳәтте айырым газета санларында рекламалар ушын ҳәдден зыят көбирек орын ажыратып береди. Себеби, рекламалар бундай газеталардың табысларының тийкарғы бөлегин қурайды. Мысалы, «Еркин Қарақалпақстан» газетасында «Уздунробита» ның МТС рекламалары усылай бериледи (Буны келеси беттен көриўиңиз мүмкин).
Қарақалпақстан республикалары көлеминде шығарылатуғын газеталарда берилетуғын ҳәр түрли көринистеги рекламалар мазмуны бойынша да ҳәр түрли. Енди Қарақалпақстан ресубликасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кабинетиниң шөлкемлестириўинде шығарылатуғын «Еркин Қарақалпақстан» газ
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: