Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


ЖУРНАЛИСТЛИК ТЕКСЕРИЎ



Бәршемизге белгили биз бүгин информация алмасыўының жүдә тезлик пенен раўажланған дәўиринде жасамақтамыз. Ҳәзирги дәўирде кишкене ғана хабар – дүнья мәмлекетлери мәплерине қатнаслы әҳмийетке ийе болмақта. Және де дүньяның қәлеген мүйешинде болып атырған ўақыя, дүньяның басқа бир бөлиминде жасайтуғын инсанға бир неше минутлар, ҳәттеки секундлар ишинде жетип бармақта. Әҳмийетлиси хабарлардың ҳеш бири адамларды бийпарқ қалдырмайды. Бул болса, информацияның жәмийеттеги тутқан орны қәншелли үлкен екенлигинен дерек береди. Информацияның тәсири сондай дәрежеде күшли, гейде олар мәмлекетлер, миллетлер ҳәм халықларды бир мақсет әтирапында бирлестирсе, базыда оларды бир-бирин узақластырып, пүткиллей қарама-қарсы етип қояды. Усы көз-қарастан айтыў мүмкин, глобалласыў дәўири деп аталған бул әсирди үлкен информацияласыў процеси келтирип шығармақта ҳәм басқармақта. Демек, бул жағдай өз-өзинен тиккелей информациялар менен ҳәрекет етиўши ғалаба хабар қураллары ҳәм онда ислесиўши журналистлер хызметиниң әҳмийетлилигин және бир рет дәлиллейди.
Соны да атап өтиўимиз керек, журналист информацияны халыққа жеткериўде кәсиплик этика ҳәм жуўапкершилик мәселелелерин ядынан шығармаўы керек. Журналисттиң кәсиплик этикасы қағыйдаларын ислеп шығыў ғалаба хабар қуралларында ушырасатуғын ҳәр қыйлы қатнасық ҳәм мүнәсийбетлер менен байланыслы. Усыған бола 2005-жылы Өзбекистан ғәрезсиз ҒХҚын қоллап-қуўатлаў жәмийетшилик фонды басламасы менен «Өзбекистан профессионал журналистлериниң этикалық кодекси» ислеп шығылды ҳәм де белгили ҒХҚы редакциялары, информация агентликлери тәрепинен бир аўыздан қабыл етилди.
Өз кәсибине пидайылық, ҳақыйқатлық, теңлик, миннет түсиниклерине тийкарланған кәсиплик этика бүгинги күнде үлкен ҳәм кең қамраўлы бағдарға айланбақта. Кәсиплик қәнигелик ҳәм де этика түсиниклери бирлесип, жаңа пән сыпатында баҳаланбақта. Негизинде кәсиплик этика ҳәр қандай кәсип ийесиниң өзин тутыўы, этика қағыйдаларына әмел қылыўы, қала берсе бул инсанға, оның қәсибине зәрүрлик сезген жәмийет алдында өз миннетин сезиниўинде жәрдем береди. Бул ҳаққында белгили алым В.И.Писаренко: «Этиканың өзиншеликлерин үйрениўши илим – бул кәсиплик этика болып есапланады» - деп жазған еди. Финляндиялы алым Ларс Браун ҳәр түрли мәмлекетлерде қабыл етилген 59 журналистика кодекслерин анализ етип, оларда ең көп ушырайтуғын принциплерди дәрежелеп шығады. Биринши орынға ҳақыйқатшыл ҳәм анық информацияны тарқатыў талабын қояды. Оның көрсетиўинше, бундай статья анализ етилген кодекслердиң 59ынан 53инде бар екен.
Журналистика жәмийеттиң күнделикли турмысыныӊ айнасы есапланады. Солай екен, ол жәмийетте болып өткен ўақыя ҳәм хабарларды халыққа жеткизиўи керек ҳәм инсанның сөз, пикир, информация алыў ҳәм тарқатыў еркинлиги менен барлық халық-аралық ҳүжжетлер, ҳәр қандай демократиялық мәмлекетте әмел етип турған нызамшылық системасы арқалы қатаң қорғалады.
Ҳәр қандай журналист хызметиниң тәсиршеңлиги де, оның кәсиплик этика принциплерин қәншелли терең аңлаўы ҳәм нызам-қағыйдаларға итибар бериўи менен өлшенеди. Журналист улыўма алғанда, өз кәсиплик этика өлшемлери ҳәм принциплеринен шетлеп кетпеўи керек. Әлбетте, ол өзиниң жеке пикирин билдирип өтиўге ҳақлы, бирақ бунда фактлерге сүйенген ҳалда ўақыяларды сәўлелендириўи шәрт. Ўақыя ҳәдийселердиң түп негизин ашып көрсетиўде ең дәслеп журналисттен қалыс пикир, анықлық, ҳәм ҳақыйқатшыллық талап етиледи. Сонлықтанда анықлық, исенимлилик, қалыслық, ҳақыйқатшыллық кәсиплик этика кодекслеринде тийкарғы бағдар етип белгиленген.
Бүгинги күнге келип журналист этикасы жаңадан-жаңа көз-қараслар, пикирлер менен толысып барылмақта. Бирақ, бәри-бир журналист этикасының тийкарғы түсиниклери: миннет, ўазыйпа, қалыслық, анықлық сыяқлыларды өз ишине алады.
Инсаният жаратылғаннан берли ҳақыйқатлыққа умтылып жасайды. Болып өткен ўақыя-ҳәдийселердиң түп негизин, оның себеплерин билиўге тырысады. Күнделикли хызмети тиккелей информация топлаў ҳәм тарқатыў менен байланыслы болған журналистиканың биринши ўазыйпасы болса, жәмийетке өмир, турмыс ҳақыйқатлығын сәўлелендириўши информацияларды жеткериў болып есапланады. Раўажланыў дәўиринде журналистлердиң еркин пикир айтыўдағы жанланыўларын гүзетиў мүмкин. Өзбекстан Республикасы Олий Мәжлисиниң 2-шақырық IX сессиясында «Информация еркинги принциплери ҳәм кепилликлери ҳаққында»ғы Нызамның додаланыў ўақтында Президентимиз И.А.Каримов мәмлекетимизде цензура әмелде бийкар етилгеннен кейин, баспасөздиң жуўапкершилиги және де артқанлығы ҳаққында айтып өткен еди. Бул мәселениң қәншелли тийкарлы қойылғанлығын бүгин турмыстың өзи дәлиллемекте.
Журналист ҳәрекетиниң қәўипсизлигин тәмийинлеўдиң ең тийкарғы ҳәм баслы шәрти – кәсиплик этика талапларына әмел етиў болып есапланады. Бундай талаплар «ҒХҚ ҳаққында»ғы Нызамның 5-6-статьяларында да толық айтып өтилген. Соған бола, журналист информация жыйнаў, алынған информацияларды анализ етиў ҳәм тарқатыў ҳуқықына ийе. Усы мақсетте ол қәлеген шөлкемге ямаса мекемеге кирип барыўы, мүмкин болған ҳүжжетлерден пайдалаыўы, журналистлик тексериў өткериўи мүмкин. Мағлыўматларды алыўда техникалық қураллардан пайдаланады. Алынған мағлыўматлардың ҳақыйқый екенлигин тексериў ушын қәнигелерге көрсетиўи мүмкин. Демек, журналист ҳәм информация дереги ортасындағы байланыс усы тәризде шөлкемлестирилсе, журналисттиң жумысы пухта алып барылады, жақсы нәтийже береди ҳәм мағлыўматлар толық таярланады. ҒХҚда журналист тилиниң анықлығы, әдебий тил қағыйдаларына әмел етиў мәселелери де журналист этикасының әҳмийетли бөлимлеринен есапланады. Бүгинги күнде ҒХҚ а, соның ишинде ТВде, радиода, баспасөзде ҳәм интернетте де тил қағыйдаларының бузылыў жағдайларын көриўимиз мүмкин. Бул белгили дәрежеде кәсиплик этика қағыйдаларының бузылып атырғанлығын аңлатады. Демек, бундай кемшиликлердиң алдын алыў талап етиледи. Буның ушын бириншиден, журналист кадрларды таярлаў мәселесине күшли итибар қаратыўымыз керек болса, екиншиден әмелиятшы журналистлер менен, яғный өндиристе хызмет етип атырған журналистлер менен теоретиклер арасында қандай да бир байланысты, бирге ислесиўди жолға қойыўымыз керек. Сонда ғана бүгинги журналистикамыздың раўажланыўына ҳәм оның этикасының жетилисиўине үлес қосқан боламыз.

Оразымбетова Злиха
Журналист
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: