Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


Информация ҳәм жәмийет раўажланыўы
Жәмийетлик-сиясий информациялар инсанлар арасындағы байланыслар, сиясий майданлар, жәмийетти басқарыў, илимий, оқыў ҳәм тәрбиялық ислерин шөлкемлестириў, оны әмелге асырыўда кем-кемнен зәрүр әҳмийетке ийе болып бармақта.
Толықлығы, тийкарланғанлығы ҳәм исенимлилиги зәрүрли әҳмийетке ийе жамийетлик-сиясий информацияларды ислеп шығыўда илим, ал, оларды тарқатыўда ғалаба хабар қураллары үлкен әхмийетке ийе.
Информация мәденияты техника-технология ҳәм жәмийетлик-мәдений түсиниклерине ийе. Техника-технология тәрепинен алып қарағанда информация мәденияты информацияны алыў, қайта ислеў, сақлаў ҳәм жеткерип бериўге хызмет қылатуғын техника информация қураллары ҳәм олардан ақыллылық пенен пайдаланыў усыллары ҳаққындағы билимлер системасын аңлатады.
Жәмийетлик-мәдений мәнисинде информация мәденияты инсанның бар болған мәдений ақылый, сиясий, ҳуқуқий ҳәм эстетик қәдириятларын өзлестирген ҳалда информация майданында турмыслық ҳәрекет етиўин аңлатады.
Информациядан пайдаланыў мәденияты дегенимиз-(ӨзМУ излениўшиси У.Қўшаев тәрепинен илимий айланысқа киргизилген түсиник) информация дүньясынан жәмийетлик раўажланыўға хызмет қылыўшы мағлыўматларды танлап алыў барысындағы билимлер, уқып ҳәм тәжирийбени өзинде сәўлелендириў.
Информацияласқан жәмийет- пухаралық жәмийет раўажланыўынын ҳәзирги басқышында қәлиплесип атырған ҳәм жәмийетлик турмыстын барлық тараўларында информация ҳәмде информатикадан ақыллылық пенен пайдаланыўға тийкарланған сыпатлы жағдайларын анлатыўшы түсиник.
Информацияласқан жәмийет теориясынын тийкарын салыўшылар жәмийетлик раўажланыўды «басқышлар алмасыўы» көз қарасынан алып қарағанда, онын қәлиплесиўи аўыл-хожалығы, санаат ҳәм хызметлер экономикасынан кейин пайда болған экономиканың төртинши - “информация секторы’’ның жүзеге келиўи менен байланыстырады. Олардын пикирлеринше, индустриал жәмийеттиң тийкары болған капитал ҳәм мийнет информацияласқан жәмийетте өз орнын информация ҳәм де билимге босатып береди.
Информацияласыў майданы жәмийетттеги экономикалық ҳәм де жәмийетлик- мәдений өзгерислерге тиккелей тәсир көрсетеди. Батыс социологларының пикирлерине қарағанда, информацияласқан жәмийет техника тараўында - ислеп шығарыў, экономика, тәлим ҳәм социаллық өмирге информация технологияларының кеңнен ен жайыўы; экономикалық турмыста-информацияның товарға айланыўы; жәмийетлик турмыста-информация турмыс, өмир дәрежеси өзгериўинин тийкарғы усылына айланыўы; сиясий тараўда-кең көлемде пикир алмасыўына шараят жаратыўшы ҳәр түрли информацияларды еркин түрде алыўына жол ашып берилиўи; мәденият тараўында-информация алмасыўы дәўир зәрүрликлерине жуўап беретуғын нормалар ҳәм қәдириятлардың қәлиплесиўи менен сыпатланады.
Ҳәзирги ўақытта информацияласқан жәмийет:
- үйде ислеўдиң кеңейиўине, транспорт ҳәрекетиниң кемейиўине ҳәм буның ақыбетинде тәбиятқа түсетуғын «жүк» тиң кескин қысқарыўына алып келеди;
- жумыс күниниң қысқарыўы адамлардың көбирек үйде болыўына ҳәм хожалық жағдайларының жақсыланыўына алып келиўи;
- кейинги жүз жыллықларда адамлардың қалада жасаў ҳәм жумыс ислеў ушын ең қолай мәкан, деген жуўмаққа келмекте. Информацияласыў процесси болса, аўылдан турып-ақ пүткил дүнья менен байланыста болыў, ең абыройлы шөлкемлерде ислеў, қала турғынлары ерисип атырған мәдений жетискенликлерге ерисиўине ямаса ийе болыўларына имканиятлар жаратпақта. Бул болса, өз нәўбетинде тыныш ҳам абадан болған, тәбиятқа жақын болған аўылларға қайтыў ямаса сол жерде пүткинлей қалыў ушын шараят жаратады;
- аралық тәлим билим алыўдың ең қолай усылына айланыўында, халықтын кең қатламлары ушын ҳәтте, ең элитар жоқары оқыў орынлары есиклеринниң ашылыўына мүмкиншилик жаратады. Әпиўайы етип түсиндиретуғын болсақ, мағлыўматлылық көп дәрежеде инсанның сабыр-тақатына, қәлеў-имканиятларына байланыслы болып қалады.
Ҳәзирги ўақытта информацияласыў процесси бир қатар машқалаларды да келтирип шығарады. «Ашық эротика» дан тартып “ашық порнография”ға шекем болған ҳәдийселер менен байланыслы мәселелер мине, усылар қатарына киреди. Бундай жағдайлардың толық түрде алдын алып болмайды. Ҳәтте, информация тармақларының үзиликсиз ислеўи, оның әҳмийетли сыпатлы белгиси болып есапланады ҳәм бул процесс барлық ўақытта жетилисиў, раўажланыў дәрежесин бастан кеширмекте. Демек, жоқарыдағы киби «машқалалар» жолына қәншелли тосық қойылмасын, бәрҳәма оларды «айланып» өтиў имканияты болады.
Және бир мәселе, авторлық ҳам де интеллектуал мүлк ҳуқықының бузылыўы менен байланыслы. Сондай екен, информация тармағында көпшилик көре алмайтуғын жағдайлар, мәканлар пайда болыўы тәбийий. Бүгинги күнде компаниялар өз информацияларын қорғай алыў ҳәм рухсат етилмеген кириўлердиң алдын алыўы ушын жүдә үлкен пул жумсап атырғанлығы да, мине, усыннан. Соның менен бирге информацияларды пайде етиўден тартып, оны нызамсыз рәўиште жәрия етиўге шекем болған көринислерде ушырасатуғын, өз мәпи ушын пайдаланыў жағдайлары да келип шығыўы мүмкин. Түрли жәмийетлик қатламлар, профессионал ҳәм миллий топарлар ўәкиллерине ҳәр қыйлы тәcир қылыў жағдайларында оны пайдаланыў әмелиятын түрли топарларда бир-биринен кескин парық қылыўы мүмкин. Бул ең дәслеп, информация дереклери көлеми ортасындағы парықтан пайда болады. Мәселен, айырым адамларда информация дереклери минимал дәрежеде (тек телевидение яки радио), айрымларда болса кең (интернет, жаңа телекоммуникациялар системасы) болыўы мүмкин. Қәнигелердиң пикирлерине бола, бүгүнги күнде жәмийетте информацияны алыў, оған жол табыў тараўында кескин бөлиниў, топарларға ажыралыў жағдайлары да жүз бермекте.

Информациялық-психология қәўипсизлигин тәмийинлеўдиң ўазыйпалары, тийкарғы бағдарлары ҳәм усыллары

Информация қудретли күш болып, ол арқалы халықтың ойы, мәденияты, менталитети ҳүкиметтиң информациялық сиясий-социаллық системасына унамлы яки унамсыз тәсир етириўи мүмкин. Мәмлекетлик ҳәм сиясий информация түрлери ҳәм информация қәўипсизлиги машқаласы бурыннан бар. Кибернетика ҳәм информатика раўажланыўы менен Интернет системасының пайда болыўы информация гүресин жаңа басқышқа көтерди. Бүгинги күнде глобаль компьютерлер тармағы-интернет жәҳәнниң барлық мәмлекетлерине кирип бармақта. Бүгинги күнде Интернет жәҳәнанниң 150 ден аслам мәмлекетинде ен жайды. Интернет тармағы жалғанған ҳәр бир компьютер дәстүри сервер яки вебсервер деп аталады. Интернет әлеминде 300 миллионнан артық вебсервер бар. Оннан пайдаланыўшылар саны 600 миллионнан артық.
Интернет арқалы жүдә көп ўазыйпаларды атқарса болады. Дүньяның қәлеген мүйешиндеги мәмлекетлерге электрон почта жибериў, мыңлап километр узақта жайласқан компьютерди меншик компьютер сыяқлы ислетиў, зат сатыў яки сатып алыў, керекли мағлыўматларды алыў электрон баспаларды оқыў, түрли атамадағы ушырысыўларға қатнасыў, ҳүжжетлердиң нусқаларын ҳәм видиокөринислерди шығарып алыў мүмкин.
Саяхатлар жәми үш WWW арқалы әмелге асырылады. Сонлықтан да Интернетти планета энцеклопедиясы деп атаў мүмкин. Бүгинги күнде информацияны интернетсиз көз алдымызға келтириўимиз қыйын. Бундай системаның басланғыш точкасы ҳуқықый нормалар болып табылады. Ҳәр қандай ҳуқықтың әмелге асырылыўы оған қылынған қарсылықлардан қорғалыўына байланыслы. Информация қәўипсизлигине қарсылықтың алдын алыў ҳәм сапластырыўда дәстүрий техникалық ҳәм статистикалық, экономикалық усыллар қолланылады. Информация қозғалысы тек бир мәмлекеттиң машқаласы емес, буған дунья жүзи гүресиўи лазым. БМШ ниң Бас Ассамбелеясы тәрепинен 1998-жылдан баслап ҳәр жылы халық-аралық қәўипсизлик тараўында информацияласыў ҳәм телекомунникация дөгерегинде ерисилген нәтийжелер мәселелери бойынша резолюция қабыл етилди. Онда информация технологиялары мәмлекетлер қәўипсизлигине қәўип туўдырып, БМШ не ағза болған мәмлекетлер усы тараўдағы мәселелерди көрип шығыўға ҳәм оның қәўипли ҳәрекетлерин кемейтиўге шақырады.
Информация қәўипсизлигин тәмийинлеў ушын Өзбекстанда қандай ҳуқықый нормалар ислеп шығылған? Информация қәўипсизлигин тәмийинлеўдиң қандай түрлери бар?
Өзбекстан республикасы Конституциясының 27-статьясына тийкарланып, ҳәр ким өз абыройына қарсы исленген душпанлықтан, жеке өмирине араласыўдан қорғалыўы ҳәм мәкан жайы қәўипсизлигине ийе. Сондай-ақ, оған Нызам менен қорғалмаған жағдайларында да биреўдиң турар жайына кириў-тинтиў өткизиўи яки оны көзден кешириўи, жазыўлар ямаса телефон сөйлесиўлердиң сырын ашыўы мүмкин емес. Өзбекстан республикасы конституциясының 29-статьясы бойынша: информация алыў, излеў, тарқатыў ҳуқықы кепилликке алынады. Сондай-ақ тийкарғы Нызамымыздың әмелдеги конституциялық системаға қарсы қаратылған информация ҳәм Нызам менен белгиленген басқа шеклеўлер буннан ғәрезсиз. Пикир жүритиў ҳәм оны баянлаў еркинлиги тек мәмлекет сыры ҳәм басқа сырларға тийисли болған жағдайда ғана Нызам тәрепинен шеклениўи мүмкин. Информация қәўипсизлигин тәминлеўден алдын информациялардың ҳуқықый тийкарлары ҳаққында тоқтап өтиў лазым. Ғалаба хабар қураллары ҳаққында, авторлық ҳуқықы тийкарында мәмлекет сыры ҳаққында Нызамларда ҳәм Нызам нормаларында информация алыў ҳәм тарқатыў ҳуқықый тийкарлары белгиленген. Информация мәмлекет шөлкемлери юридикалық ҳәм физикалық шахслардың ислери жемиси сыпатында материаллық ямаса интеллектуал мүлк обьекти болыўы мүмкин. Мәмлекет шөлкемлери юридикалық ҳәм физикалық тәреплер информацияларға байланыслы Өзбекстан республикасы Нызамлары менен белгиленген ҳуқыққа ийе ҳүжжетлестирилген информация мүлк обьекти сыпатында айрықша ҳүжжет ҳәм ҳүжжет топламы түринде пайда болады. Информация ийеси өз мүлкиниң обьектине қарап ҳәр қандай Нызамлы ҳәрекет ислеўи, сондай-ақ, информацияға ийелик етиўши оннан пайдаланыўшы шахсты тайынлаўы мүмкин. Соны да айтып өтиў керек, мәмлекет мүлки есапланған информацияға қорғаныў сертификатына ийе болған системалар ғана өзгерис киритиўи мүмкин. Автоматластырылған информация системалары жәрдеминде киритилетуғын ҳәм шығарылатуғын ҳүжжетлердиң юридикалық күши электрон имза менен тастыйықланыўы мүмкин. Электрон имзаның юридикалық күши автоматластырылған системада имзаның бирдейлигин тәмийинлеўши сертификатланған дәстүрий техника қураллары бар болған жағдайларында жүргизиледи. Информация қәўипсизлигин тәминлеў ушын төмендеги талаплар қойылады:
Өзбекстан республикасы жынаят кодексиниң 174-статьясында Информацияласыў қағый-даларын бузыўдың жуўапкершилиги белгиленген. Информацияластырыў қағыйдаларын бузыў яғный, информация тармағынан рухсатсыз пайдаланыў, яки пайдаланыўға рухсаты болған жағдайларда тийисли қорғаў шараларын көрмеў яки информациялар тармағынан нызамды бузған жағдайында информация алыў, сондай-ақ, информацияластырыў системасынан пайдаланыўға рухсаты болған жағдайында, ондағы мағлыўматларды қастан өзгертиў, жоғалтыў, алып таслаў яки жоқ етип жибериў, көп муғдарда зыян жеткизиўге себепши болса ең кем айлықтың 75 есе муғдарында жәрийма яки 3 жылға шекем тәртип дүзетиў ислери менен жазаланады. Компьютер системаларында сақланған мағлыўматлар яки дәстурлерди өзгертиў мақсетинде тийисли рухсатсыз компьютер вируслары яки дәстурлерин ислеп шығыў ҳәм тарқатыў, сондай-ақ, рухсаты болмаған жағдайда информация системасынан пайдаланыў, мағлыўматлардың бузылыўына, алып тасланыўы, жоқ етип жиберилиўи, бул системаның истен шығыўына себеп болса, ең кем айлықтың 75 есесинен 200 есеси муғдарында жәрийма яки белгили ҳуқықынан айырыў 3 айдан 6 айға шекем азатлықтан айырады. Өзбекстан республикасы жынаят кодексиниң 162-статьясы, мәмлекет сырларын ашып бериў яки өзгеге бериў, яғный мәмлекет сыры, әскерий сыр яки хызмет сыры есапланған мағлыўматларды, бул мағлыўматлар исенип тапсырылған яки хызмети ямаса кәсибине байланыслы әшкара етиўи ямаса бул қылмысында мәмлекетке сатқынлық белгилери болмаса 3 жылдан 5 жылға шекем азатлығынан айырылады. Егер сол ҳәрекетлер аўыр ақыбетлерге алып келсе, 5 жылдан 8 жылға шекем азатлықтан айырылады. Усы кодекстиң 163-статьясында да мәмлекет сыры яки әскерий сыр есапланған ҳүжжетлерди жоғалтыў ақыбетлери белгилеп қойылған.
Бүгинги күнде информация дүньясының арғы мушынан берги мушына дерлик бир нешше секундлар ишинде жетип барып атырған бир пайтта "Информацияны басқарыў" деген түсиниклер де жүзеге келди.
Дүньяда информацияларды натуўры жеткизиў, оны қәте талқылаў ямаса оларды өз мәплери жолында пайдаланыў ҳалатлары жүзеге келмекте. Бундай мүнәсийбетлер арасында суўықлықлар пайда болады. Соның ушында информация техникалары дәўири деп ат алған ҳәзирги заманда информация қәўипсизлигин тәмийинлеў ҳәр қашанғыдан да зәрур. Демек, информация қәўипсизлигин тәмийинлеў усылларын үйрениў ҳәм таратыў зәрүр. Информация қәўипсизлигине тийкарланып мәмлекеттиң экономикалық, әскерий ҳәм техникалық сиясатында тийкарғы талаплардан бири болып қалыўы керек. Информация техникаларын сатып алып атырғанда, оларды Интернет системасына жалғағанда арнаўлы усыллар тийкарында, техникалық бақлаў тәртиби бойынша белгилеп алыў керек. Информация кодексин ҳәм оның тәртип қағыйдаларын мәмлекет информация қуралларының жасырын элементлери кирип келиўинен сақланатуғын Нызамды ислеп шығарыў дәўир талабы.
Жуўмақлап айтқанда, информация қозғалысының алдын алыў, информация қәўипсизлигин тәмийинлеў мәмлекетти сыртқы ҳәм ишки қәўиплерден қорғаўдың ең әҳмийетли усылы болып табылыды.
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: