Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


Информация ҳәм информациялық-психология қәўипсизлиги түсиниги
Бүгинги күнде “Информация” түсиниги жүдә кең ҳәм ҳәр тәреплемели сыпатларына ийе. Ол қатнаспайтуғын, ол ҳаққында айтылмайтуғын билим тараўын табыўдың өзи мүмкин емес. Жүдә үлкен көлемде информациялар майданы, бүгинги күнде ҳақыйқаттан да адамларды беккем орап алған десек болады. XXI әсир информацияның теориялық ҳәм әмелий әҳмийетин ҳәзирги күнниң көз-қарасынан алып қарағанда, ең бийик шоққыға көтерди. Соның ушын да XXI әсирди информация әсири, информациялық-технологиялар әсири деп атамақта.
Хош, информация дегенниң өзи не?
Информация (латынша «informatio»-түсиндириў, баян етиў мәнисинен келип шыққан) заманагөй илим ҳәм сиясаттың тийкарғы түсиниклеринен бири: дәслеп адамлар тәрепинен аўызеки, кейинирек жазба ямаса басқаша түрлеринде жеткизилген мағлыўмат.
Информация-шахс, факт, предмет, ўақыя-ҳәдийсе ҳәм процесслер ҳаққындағы мағлыўматлар. Хызметлери бойынша информация- бул жәмийетлик зәрүрлик. Ол адамыйлық қызығыўшылықты күшейтеди. Инсанды жәмийетлик турмысқа тартады, көз-қарасларын жетилистиреди, кеңейтеди ҳәм раўажландырады, жәмийетте өз-орнын табыўына жәрдем етеди.
Информация- жәмийетлик-социаллық қубылыс. Ол жеке адамларға, топарларға, жәмийетлик шөлкемлерге хызмет етеди. Бүгинги күнде сиясий қубылыс түсине де енбекте.
Бизге белгили болғанындай-ақ, информация ҳәр түрли ҳәм ҳәр қыйлы көринисте болыўы мүмкин: мысалы, тарқатылғын мағлыўматлар, компъютерде сақланған информациялар, “бояўлар”, «көширмелер», хат яки естелик жазыўлары, архивлар, формулалар, схемалар, диаграммалар, түп нусқалар, диссертациялар, суд ислери ҳәм т.б.
Басқа өнимлерге усап информация да өз пайдаланыўшыларына, қарыйдарларына ийе. Соның ушын да ҳәр бир информацияның белгили «клиентлер» и болады. Информация, оны ислеп шығыўшылар, яғыный оны тарқатыўшылар ҳәм қабыл қылыўшылар талапларына жуўап беретуғындай қәсийетлерге ийе болыўы керек. Клиентлер көз-қарасына бола, пайдаланып атырған информацияның көлеми ҳәм сыпаты қосымша материаллық ҳәм моральлық нәтийже бериўи керек. Тарқатыўшылар, яғыный информация узатыўшылар пикирине бола, зәрүр бизнес сырының сақланыўы, ислеп шығарыў базарында товарларды сатыў ҳәм хызмет көрсетиўде, табыслы түрде конкуренцияласыўға имканият бериўи керек - деп есаплайды. Бул тәбийий ҳалат, сыр сақланыўы керек болған информацияны қорғаўға тәсир көрсетиўди талап етеди.
Жәҳән тәжирийбесинен белгили болғанындай-ақ, мәмлекет информация инфраструктурасының раўажланыўы жәмийет ҳәм мәмлекеттиң барлық тараўларын, соның ишинде, адамлардың көз-қарасларын ҳәм олардың мийнет етиў, жәмийетлик-социаллық ҳәм сиясий турмысқа қатнас жағдайларын өзгертип, жәмийетлик раўажланыўды жеделлестиреди. Бүгинги күнде ҳәр қыйлы информация технологиялары, автоматластырылған системалар ҳәм мағлыўматлар базасы, мәмлекетлик структуралардың, экономиканың ҳәм мәмлекетлик басқарыўдың ажыралмас бөлеги болып қалды.
Бүгинги күнде халық-аралық майданда экономика ҳәм информация потенциалының орны ҳәм оған болған талап артып бармақта.
Пуқаралық ҳуқық нызамшылығымызда басқа да объектлер сыяқлы информация түсиниги де қабыл қылынды. Информация өз базарына ийе. Базарға ийе болған товар материаллық байлықларға ҳәм баҳасына ийе жаңа көринистеги объект есапланады. Инсан оны көз бенен көрип, қолы менен усламаса да өзиниң белгили бир баҳасына ийе. Усы базарларда өзиниң ҳәрекетлендириўши күшине, әсиресе, шет мәмлекетлерге алмастырылыўы менен бүгинги күнде үлкен баҳасына ийе болып бармақта. Қалаберсе ең жақсы дәрамат дереги болып хызмет қылып келмекте.
“Информация алыў еркинлиги ҳәм кепилликлери ҳаққында” ғы Өзбекстан Республикасы Нызамында информацияның өзи не, оның ҳуқықый ийеси, мүлкдары ким, олар ортасындағы қатнасықлар қандай тәртипке салынады, улыўма алғанда информация менен болған қатнасықлар ҳәм байланыслар қандай дәрежеде орнатылады деген мәселелерге кең түрде айдынлық киргизилген. Яғный, белгилеп өтилген тийкарғы түсиниклерге төмендегише тәрийиплер бериледи:
Информация - дереклери ҳәм тарқатылыў көринисине, көлемине қарамастан, шахслар, предметлер, фактлер, ўақыялар, ҳәдийселер ҳәм процесслер ҳаққындағы мағлыўматлар;
Информация ийеси ямаса информация мулкдары - өз қаржысына яки басқа нызам жолы менен алынған информациясына ийелик етиўши, оннан пайдаланыўшы ҳәм оны көз алдына келтириўши юридикалық яки физикалық тәреп;
Информацияны қорғаў - информация тараўындағы қәўипсизликке қәўиплердиң алдын алыў шараларын көриў;
Информация ресурслары - арнаўлы ҳүжжетлер, ҳүжжетлердиң арнаўлы топламлары, информация системаларындағы (китапханалардағы, архивлердеги, фондлардағы, мағлыўматлар банклериндеги ҳәм басқа информация системаларындағы) ҳүжжетлер ҳәм ҳүжжетлердиң жыйнақлары;
Информация тараўы - субъектлердиң информацияны пайда етиў, қайта ислеў ҳәм оннан пайдаланыў менен байланыслы хызмет тараўы;
Информация тараўындағы қәўипсизлик - информация тараўында шахс, жәмийет ҳәм мәмлекет мәплериниң қорғалыў жағдайы;
Информация ийеси- Нызамда яки информация мулкдары тәрепинен белгиленген ҳуқықлар ишинде информацияға ийелик етиўши, оннан пайдаланыўшы ҳәм оны тарқатыўшы юридикалық ҳәм физикалық тәреп;
Сырлы информация- пайдаланылыўы нызам ҳүжжетлерине муўапық шеклеп қойылатуғын ҳүжжетлестирилген информация;
Ғалаба информация- шекленбеген көлемде шахслар ушын мөлшерленген ҳүжжетлестирилген информация, баспасөз, аудио, аудиовизуал ҳәмде басқа да хабарлар және материаллар;
Ҳүжжетлестирилген информация- идентификация (идентификация- өзин информация ийесине уқсатыў, оның орнына өзин қойыўы арқалы қәдриятларды бийкарлаў) қылыў имканиятын бериўши реквизитлер қойылған ҳалда дизимге алынған информация.
Мине, усы Нызамда информацияның қандай таярланаўы, қандай алмастырылыўы, информацияны таярлаўшы ҳәм пайдаланыўшылар арасындағы қатнасықлар қандай парықланыўы, улыўма мәмлекетке тийисли информациялар, жеке информациялар, қәўипли информациялар, қәўипсиз информациялар сыяқлы бир қатар қағыйдалар орын алған, бул өз-өзинен информацияның объект екенлигин тән алдырады. Демек, буннан келип шығып айтыў мүмкин, мине, усы топланған белгили бир материаллық баҳаға ийе болған, адамлардың санасы, көз-қараслары ҳәм пикирлеўине тәсир ететуғын анаў ямаса мынаў көринистеги пикирди қәлиплестириўге хызмет қылатуғын информациялар жыйнағы: баспа информациялары, күнделикли газеталар, эфирдеги хабарлар (РЕ ҳәм ТВ), электрон баспа, яғыный, Интернет тармағындағы информациялар болама, бул информацияларды ишки ҳәм сыртқы дереклерден қорғаў зәрур. Бул жағдайлар «информациялық-психология қәўипсизлиги» деген түсиник пенен түсиндириледи. Демек, информация қәўипсизлиги дегенимиз, республика аймағында жайласқан мәмлекетлик шөлкемлер, мәмлекетлик емес шөлкемлер, пуқаралар улыўма жәмийеттеги ҳәр қыйлы информациялардың еркин ҳәм Нызам менен тарқатылыўын қорғаў ҳәм тәмийнлеў.
Өзбекстанда таярланатуғын информацияны Өзбекстан аймағынан тысқарыда, шет мәмлекетлерде тарқатылыўын тәмийинлеўши әмелдеги Нызамлар ҳәм халық- аралық ҳуқықый тәртиптеги ҳужжетлерге сүйениў керек. Яғный, әпиўайы етип түсиндиретуғын болсақ, информация қәўипсизлиги ҳәр бир адамның саўлығы, саламатлығы қандай корғалатуғын, тәмийинленетуғын болса, оның санасына, мийине тәсир ететуғын информациялардың дурыслығы да, мине, сондай дәрежеде тәмийинлениўи керек. Демек, пәнимиздиң мақсети студентлерге яғыный, келешекте болажақ журналистлерге, педогогларға, юристлерге, сиясатшыларға, тарийхшыларға мәмлекетлик сырды, миллий информация қәўипсизлигин қандай сақлаў ҳәм тәмийинлеў кереклигин түсиндириў. Бул мақсетлерге ерисиў ушын төмендеги ўазыйпалар қойылады:
- Миллий ҳәм информация қәўипсизлиги ортасындағы өз-ара байланысты көрип шығыў;
- Өзбекстанның жәҳән мәмлекетлерине болған қызыўшылығын, дүнья көлеминдеги сиясий -орны ҳәм ролин үйрениў;
- Информацияға қәўип салатуғын усылларды анықлаў ҳәм оларды сапластырыў мәселелери;
- Информация қәўипсизлигин тәмийинлеў усыллары;
- Информация қәўипсизлигин тәмийинлеўде халық-аралық бирге ислесиў;
- Мәмлекетлик сиясат дәрежесинде информация қәўипсизлигин тәмийинлеў илажларын ислеп шығыў.
Улыўма алғанда, информациялық-психология қәўипсизлиги республика аймағындағы ҳәрекет етип турған мәмлекетлик ҳәм жәмийетлик басқарыўды бузыўға, оны изден шығарыўға қаратылған ҳәр қандай информацияға қарсы гурес системасының дүзилиўи десек болады.
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: