Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


ГАЗЕТА ТИЛИНЕ ТӘН ҚУБЫЛЫСЛАР ҲӘМ МАШҚАЛАЛАР
ГАЗЕТА ТИЛИНЕ ТӘН ҚУБЫЛЫСЛАР ҲӘМ МАШҚАЛАЛАР

Газета - бул миллеттиң жаршысы, руўхыйлық ҳәм ағартыўшылық айнасы, әҳмийетли тәрбия қуралы болып есапланады. Газета усы ўазыйпаларды атқарыўда қарақалпақ тилиниң өз имканиятларын жүзеге шығарыў, оның келешектеги орнын белгилеў, әдебий тилдиң нызам – қағыйдаларын сақлаў, халықтың саўатлылығын, сөйлеў ҳәм жазыў мәдениятын жетилистириўде үлкен әҳмийетке ийе. Қарақалпақ әдебий тилинде болып атырған процесслерди бақлап барыў, анализ етиў, баҳалаў ҳәм тийисли жуўмақлар шығарыў, надурыс бағдарлардан қайтарыў ямаса оларды дүзетиў мәселесинде газеталар үлкен ўазыйпаны атқарады.
Ал, газета тили болса, әдебий тилдиң айрықша көринислериниң бири есапланып, ол әдебий қәлипке түскен таяр ҳалындағы тиллик бирликлерден, материаллардан тек пайдаланып, оны қолланып ғана қоймастан, соның менен бирге өзиниң кең мүмкиншиликлеринен орынлы пайдаланған ҳалда оны және де раўажландырады ҳәм байытады. Күнделикли пайдаланып жүрген усыллардың тийкарында көплеген жаңа формаларды, дүзилислерди пайда етеди. Себеби, техникалық прогресстиң барысында, жәмийеттиң сиясий, экономикалық ҳәм мәдений жақтан жетилисиўиниң арқасында газеталардың жәмийетлик турмысымыздағы орны бир қанша артып, жаңа түсиниклер, жаңа терминлер пайда болып барады. Ал, сөзлердиң жаңа түрлери ең дәслеп газеталарда сәўлелениўин табады.
Газета тили ҳаққында сөз болғанда, соны да айтып өтиўимиз керек, ол әдебий тилдиң қурамында пайда болып ҳәм хызмет етип қоймастан, оның және де раўажланыўына, жетилисиўине, кеңейиўине тәсир етеди. Себеби, газеталарда қолланылған ҳәр қандай жаңа мәнидеги сөз, сөз дизбеклери, терминлер, атамалар көп узамай әдебий тилимизге сиңисип кетеди. Сонлықтанда, бунда сөзлердиң тазалығына, мәнисине сәйкес қолланыўына үлкен итибар қаратыў лазым.
Газетаның стандарт тил бирликлери де ҳәр түрли функциональлық стильлердиң тийкарында пайда болады. Олар газетада кең түрде қолланылып, жәмийетшиликке тарқатылғаннан кейин пикирди тез ҳәм қысқа баянлаўға, халықтың тез түсинип алыўына ҳәм оның ўақтын көп алмаўға жәрдем береди. Оның және бир қолайлы тәрепи олар образлылыққа ҳәм көркемлик бояўларға ийе болмайды. Ол пикирлерди, ўақыяларды, анық ҳәм дәл жеткериў ушын хызмет етеди. Бул газета тили ушын оғада әҳмийетли қубылыслардың бири болып табылады.
Газеталарда жәмийетлик турмыстың барлық тараўлары сәўлелендиргени ушын да, онда жазба баянлаўдың ҳәр түрли көринислерин ушыратыў мүмкин. Онда түрли жанрлар, түрли стильлер қолланылып, тийкарында олардың барлығы да әдебий тилдиң раўажланыўына, жетилисиўине, байыўына хызмет етти.
Турмысымыздағы барлық жәмийетлик – сиясий қарым – қатнасықлар ҳәм байланыслар түрли тараўларда, түрли форма ҳәм стильлерде әмелге асырылады. Газеталар – бул байланыслардың ең жедел тараўы болып, оның ўазыйпасы хабарлардың тематикасының, мазмунының, жазылыў стилиниң ҳәр түрлилиги менен ажыралып турады. Ол жәмийетлик – идеологиялық, руўхый – мәдений көз – қараслардың қәлиплесиўинде тийкарғы қурал ўазыйпасын атқарады.
Газетада болып өткен ўақыя ҳәм ҳәдийселер хабарланады, олар ҳаққында мағлыўматлар бериледи ҳәм оларға мүнәсибет билдирилип, баҳа да берип барады. Жәмийеттеги қубылыслар, жағдайлар анық фактлер тийкарында сүўретленеди. Усы арқалы жәмийетлик – сиясий байланыс хызметлериниң, халықтың, мәмлекеттиң, миллеттиң бир пүтинлигин тәмийинлеўге хызмет қылады. Усындай тәреплери менен ол жәмийетлик байланыс ҳәм улыўмахалықлық хабар ҳәм мәдений хызмет ўазыйпасын атқарады.
Газетаның жәмийетлик, мәдений байланыслары болса, ең дәслеп әдебий тил арқалы әмелге асырылады. Бунда әдебий тилдиң функциональлық стильлериниң дерлик барлық түрлери қолланылады. Ол жәмийетлик ўақыя ҳәм ҳәдийселерди, хабарларды халыққа жеткериўде тиллик бирликлерден, тил қуралларынан қәлегенинше пайдаланыўы, ҳәттеки оны сол турысында емес, ал, қайта ислеп пайдаланыўы да мүмкин.
Газета тилинде нақыл-мақал ҳәм ибратлы сөзлердиң қолланылыўы оның тәсиршеңлигин еледе асырыўға хызмет қылады. Мысалы: «Бесиктен-қартайғанға шекем илим үйрен» (ҚЖ., 09.10. 1993.), «Мың мәртебе еситкеннен бир мәрте көрген абзал» (ҚЖ., 29. 04.1999.) ҳәм т.б. Базы бир жағдайларда қаҳарманлардың сөзлеринен келтирилген қатарлар тема сыпатында қолланылады: «Елим тоқ болса, кеўлим де тоқ болады» (ҚЖ., 20.03.1997.), «Жаслық ҳәмме нәрсени жеңеди» (ҚЖ., 17.02.1990.) ҳәм т.б.
Газетада тема қойыўдың және бир өзгеше көриниси, бул бас ҳәриби бирдей болған сөзлерден тема сыпатында пайдаланыў. Мәселен: «Жаңа жыл журтымызды жаңа жетискенликлерге жеткерсин» (ҚЖ., 1-январь 1998.), «Дәрбенттеги дараланған дәргай» (ҚЖ., 26-июнь 2004.), «Мойнақтың мақтаўлы муғәллими» (ҚЖ., 29-апрель 1999.) ҳәм т.б.
Дүньядағы ҳәр қандай тил сыяқлы қарақалпақ тили де өзиниң сөзлик қоры ҳәм тил байлықларына ийе. Ғалаба хабар қураларында пикирди, ўақыяны, қубылысты, жағдайларды екинши биреўге жеткериўде усы сөзлик байлықтан кең пайдаланылады. Бунда сөйлеўшиниң ямаса жазып жеткериўшиниң шеберлиги, оның қанша сөз қолланғанлығы менен емес, ал сөзлерди қалай қолланғанлығы менен өлшенеди. Деген менен соңғы ўақытлары тил тазалығына итибар бермеў, қарақалпақ тилиниң сөзлик қорында бар сөзлерди дурыс қолланбаў жағдайлары ушырасып турады. Мәселен, қарақалпақстан телевидениесиниң «Хабар» бағдарламасында берилген бир интервьюде «Тамарқа» (7-март, 2009), «соҳа», «Дават етиў» (23-октябрь, 2009), «Дәстүрғанымыз төкин болсын» (4-май, 2010) деген сөзлер қолланылды. Бул сыяқлы сөзлер радио еситтириў ҳәм баспасөз материаллары арқалы да қолланылып турады. Және де айрым ўақытларда «Өзбекстан келешеги бийик дәўлет», «бүгинги жаслар көп нәрсеге қәдир» деген сыяқлы сөз дизбеклерине дус келемиз. Бул сөзлерди өзбекше вариантлеры менен «буюк давлат», «нимага қодир» деп қолланғанда мәниси пикирге дурыс келседе, қарақалпақша «уллы мәмлекет», «неге уқыплы» деген вариантлары менен қолланыў мақсетке муўапық болар еди. Ал, сөзлерди көзсизлик пенен надурыс қолланыў пикиримиздиң мәнисин түсиниксизликке алып келиўден басқа ҳеш нәрсе емес. Бизиңше пикирди бундай сөзлер менен шубарлап бериўдиң ўақтында алдын алыў керек. Себеби, оларға итибарсызлық тилимиздиң кейинги раўажланыўына, жаңа әўлад журналистлерди тәрбиялаўға, улыўма саўатлылық ҳәм сөйлеў мәдениятына өзиниң унамсыз тәсирин тийгизиўи сөзсиз. Бул ҳаққында белгили өзбек илимпазы О.Шарафиддинов былай деп жазған еди: «Жол ҳәрекетин қадағалап ҳәм басқарып туратуғын жол ҳәрекети қәўипсизлиги мекемеси бар, бирақ ана тили қағыйдаларының орынланыўын толық қадағалап баратуғын мәмлекетлик тил бақлаўшысы жоқ. Тил мәселесиндеги өз билдиликке ҳәм тәртип бузарлыққа жол қойғанларды жуўапкершиликке тартыў жынаят кодексинде нәзерде тутылмаған. Соның ушын да тил байлығымызды асыраў, оның нызам-қағыйдаларына қатаң әмел қылыўды бақлаў, тилимиздиң кең имканиятларын жүзеге шығарыў-ғалаба хабар қуралларының мойнына жүкленген үлкен жуўапкершилик болып есапланады»

Әдебиятлар
1. Каримов И.А. 1996-жылдың 16-февралында Россия ғалаба хабар қуралларының бир топар хызметкерлери менен болған ушырасыўынан.
2. Шарафиддинов О. Она-тилим-ифтихорим, инжа ганжинам. //Ўзбекистон овози. 11-декабрь 2003.
3. Абдусаттаров Р., Тошалиев И., Махмудов С. Оммавий ахборот воситаларининг тили ва услуби. Тошкент., 2000.
4. Розенталь Д.Э. Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды. МГУ, 1980.

Оразымбетова Злиха Қыдырбаевна
Журналистика кафедрасы доценти, филология илимлери кандидаты
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: