Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


ИНТЕРНЕТ ҲӘМ БИЗ…
Бүгинги глобалласыў дәўиринде тарқәлып атырған хабарлар инсанлардың жеке раўажланыўына, билиминиң кеңейиўине, көз-қарасларының байыўына тек унамлы тәсир жасап қоймастан, олар арқалы пайда болып атырған қәўиплер, бир ғана адамның ямаса бир мәмлекеттиң емес, ал, пүткил жер шарының тәғдирине, келешегине қәўип салмақта. Сондай мағлыўматларды тарқатыўшы дереклердиң бири болған Интернет арқалы ҳәр қандай мағлыўмат санаўлы секундларда пүткил жер шарына әшкара етилмекте. Бүгинги күнде 220 вт. электр қуўаты, жеке компьютери ҳәм Интернет тармағына ийе болған адам, көп нәрсени өзиниң бөлмесинен шықпай турып–ақ билип алыўы, ўазыйпаларды орынлаўы мүмкин.
Интернетти ҳәр қыйлы мақсетлерде пайдаланыў мүмкин. Мәселен, мағлыўматлар алмасыў, хат жазысыў, хабарлар, информациялар алмасыў, ҳәр қыйлы ойынлар ямаса кино ҳәм видеофильлер тамаша етиў ҳәм т.б. Ең тийкарғысы ол аралықты ҳәм шегараны билмейди. Дүньяның қәлеген мүйешинде жасап ямаса оқып атырған достың менен биймәлел сөйлесиўиң, фотосүўретлер алысыўың мүмкин. Бирақ қорқынышлысы, Интернетке қәлеген адам, қәлеген ўақытта өзиниң информациясын жайластырыўы, кең жәмийетшиликке тарқатыўы мүмкин. Ең қәўетерлиси бундай информациялар инсанлардың, әсиресе жаслардың психологиясына унамсыз тәсир көрсетип, оны манипуляция қылыў қәўпи пайда болмақта.
Хош, манипуляция дегенниң өзи не? Ол инсанға қандай тәсир етеди. Ямаса қандай ўазыйпаларды орынлайды? Деген орынлы сораў туўыўы мүмкин. Сонлықтан да, биз, усы сораўға жуўап берип өтсек.
Манипуляция – сөзиниң өзи латын тилинен алынған болып, оның еки турли мәниси бар. Бириншиси: (manus – қол, ple – толтырыў деген мәнилерин береди) яғный, бизиңше «қысымлаў», «қосўыслаў» (уўыс, қысым) мәнилерине туўра келеди. Екиншиси: (manus + pl = түбирдиң, тамырдың ең әззи буўыны) ең әззи, ең киши топар ямаса дүркин мәнилерине туўра келеди [1]. Бирақ, Оксфорд сөзлигинде оның аўыспалы: «адамларға тәсир етиўдиң ямаса оларды басқарыўдың ең епшиллик пенен, әсиресе, оларды жасырын жоллар менен басқарыў яки болмаса таярлаў» - деген мәниси берилген. Мине, ҳәзирги ўақытта «манипуляция» термини көбирек усы түсиник пенен жәмийетлик – сиясий көринисине ийе болып бармақта. Демек, оны ҳәзирги ўақытта инсанларға психологиялық тәсир етиўдиң бир усылы деп қабыл етсек болады. Бунда қандайда бир информацияны, мағлыўматты яки болмаса хабарды (мейли ол жалған, өтирик - өсектен ибарат болағойсын) қайта – қайта тәкирарлаў арқалы инсанларды оған исендириў. Оларды шалғытыў ямаса алжастырыў.
Интернеттиң жүзеге келиўи манипуляциялық тәсир етиўди және де жеделлестирди ҳәм тезлестирди. Булар ҳаққында дүнья халықларының белгили алымлары, психологлары өзлериниң пикирлерин, көз-карасларын билдирмекте. Информациялардың инсанлар психологиясына манипуляциялық тәсири ҳаққындағы пикирлерди үйренип шығыў, анализ етиў арқалы, биз оларды айрым топарларға: мазмуны бойынша, формасы бойынша, көриниси бойынша ямаса тәсир етиў шеңбери бойынша деп ажыратыўымыз мүмкин.
Ҳәзир Интернет ҳәмме ушын пайдаланылыўы мүмкин болған оператив коммуникация қуралы. Онда ҳақыйқый фактке тийкарланған информациялар да, жалған мағлыўматлар да баршылық. Мысалы ушын ҳәзирги ўақытта интернет тармағы–ең нәтийжели, абырайлы ҳәм ең келешеги уллы реклама майданшасы болып, басқа реклама қуралларына қарағанда үлкен артықмашылықларға ийе. Онда сайт ийесиниң ҳәм соның ишинде веб–дүканның бас ўазыйпасы–бул майданшаны көбирек коммерциялық пайда көриўге пайдаланыўдан ибарат. Бирақ, олардың ҳақыйқый сыпаты ҳәм сапасы ҳаққында кепиллик жоқ. Демек, рекламаларды ең әпиўайы манипуляция формасы деп есаплаўға болады.
Манипуляциялық тәсирден сақланыўдың бирден–бир жолы информациялық мәдениятты қәлиплестириў болып табылады.
Демек, Информациялық мәденият – дегенимиз не?
Информациялық мәденият – бул информация дүньясынан (соның ишинде интернеттен), жәмийетлик раўажланыўға, инсанлар мәпине хызмет қылыўшы мағлыўматларды таңлап алыў барысындағы билимлер, уқып ҳәм тәжирийбени өзинде сәўлелендиреди.
Ҳәзирде усы заманагөй оператив техниканың инсаният ушын кери тәсирлерин бақлап ҳәм баҳалап, оған айрым адамлар «атом қуралы», базылар «информация урысы қуралы» деп тәрийип бермекте. Себеби, инсанлардың мәденияты ҳәм қәдириятларына зыян жеткизетуғын аудио–визуал ҳәм контент мағлыўматлардың тарқалыўы, мәселен, зорлық, порнография, педофилия сахналарының тарқалыўы кескин шара ҳәм иләжлар көриўди талап етеди. Усындай унамсыз ҳәрекетлер көп хызметти атқарыўшы Интернетти «өзине тән тасландыхана», «басқарып болмайтуғын информация майданы», «дезинформация», «өтирик ҳәм өсеклер» орайына айландырып тасламақта. Сонлықтан да, оннан тек ғана инсаныйаттың пайдасы ушын, дурыс пайдаланыўды үйрениўди, информациялық мәдениятты қәлиплестириўди дәўир талап етеди.
Әлбетте, ҳуқықый бақлаў, әдеп–икрамлылық қағыйдаларына бойысынбаў ҳәрекетлери Интернетти әззилендиреди. Бундай кемшиликлер Интернеттиң абзаллықларын ҳәм қолайлылықларын екинши дәрежеге түсип жибереди. Бизиңше, халық – аралық шөлкемлер бул машқалалардың шешимин табыўы керек. Дүньяның жетекши мәмлекетлериниң бул бағдардағы ҳәрекетлерин бирлестирген ҳалда Интернеттиң жумыс ислеў тәртибиниң ҳуқықый тийкарларын ҳәм қағыйдаларын ислеп шығыў мақсетке муўапық. Усы тийкарда руўхый зыян жеткизиў, әдеп–икрамлылық қағыйдаларының бузылыўы ҳәм информация коммуникация барысындағы басқа да тәртипсизликлер ушын жуўапкерлик иләжларын белгилеп алыў айрықша әҳмийетке ийе. Сонда ғана Интернеттиң унамсыз тәсирлери кемейеди, тийкарғы итибар оның пайдалы тәреплерине қаратылады.

ОРАЗЫМБЕТОВА З.Қ.
ҚМУ журналистика кафедрасының доценти,
филология илимлериниң кандидаты.
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: