Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


Информация гүреси ҳәм ғалаба хабар қураллары
Дүньяда информация өлшемлериниң үйренилиўи. Базы-бир мәмлекетлердиң информация базарындағы ҳүкимранлығының өсиў тенденциясы, халықлар, мәмлекетлер ҳәм мәдениятлары ҳаққында олардың жеке көзқарасларын қәлиплестириўге умтылыўы. Бүгинги күнде информация ағымлары ҳәдден тысқары жедел ҳәм кең көлемли. Бир мысал: ақырғы 50 жыл ишинде жәмийетте айланатуғын информация көлеми миллион мәрте көбейди ҳәм күннен-күнге және де асып бармақта. Бул сондай бир үлкен сан оны толық дәрежеде аңлап алыўда қыйын. Соны да айтыў керек, бундай имканиятлар ҳәмме мәмлекетлерге де тән емес. Демек, техникалық жақтан қүдиретли болған мәмлекетлер күшли информация технологияларына ийе. Соның ушын да олар өзлери ислеп шыққан информацияны тарқатыў жолы менен басқа мәмлекетлер үстинен алдын идея, кейин сиясий -экономикалық ҳәм мәдений ҳүкимранлық қылыўға ҳәрекет қылмақта. Бундай мәмлекетлерге ең раўажланған мәмлекетлер киреди. Усы мәмлекетлердың информация дереклери сыпатында биринши орында мәмлекет информация орайлары ҳәм миллий ғалаба хабар қураллары хызмет қылады. Информациялық ҳүкимранлықтың мақсети-информация тарқататуғын мәмлекеттиң идеясын басқа мәмлекетлер ҳәм халықлар арасында кең тарқатыў. Лекин, бул ўазыйпа ҳаққында олар ашық айдын айтпайды, керисинше, оны ҳәр түрли жоллар менен жасырады.
ҒХҚ информация-психологиялық гүрести алып барыў қуралы сыпатында. Тилекке қарсы, айырым ғалаба хабар қураллары бүгинги күнде сондай қуралға айланған. Усы урыста ғхқ ның орны ҳәм ролин анықлаў ушын ең дәслеп информациялық-психолология урысының мәнисин аңлап алыўымыз зәрүр. "Информация урысы" сөзиниң тийкарын салыўшы физик алымы Томас Рон болып есапланады. 1976-жылда ол информацияны әскерий күшлердиң ең ҳәлсиз буўыны деп тәрийиплеп, усы мәселеге бәрше мәмлекет аймағындағы жуўапкер адамлардың итибарын қаратты. Соннан бери усы сөзлердиң әҳмийети күннен-күнге күшейип келмекте. Информация урысы тәрийипине келгенде, биз бир китаптан мазмун келтирмекшимиз. "Информация урысы" деп социаллық, сиясий, этник ҳәм басқа қатламлардың материаллық уйымға ийе болыў мақсетинде бир-бирине ашық ҳәм жасырын мақсетли информациялық тәсирлерине айтылады. Соның менен бир қатарда информация урысы деп және де қарсыласы үстинен информациялық ҳүкимранлыққа ерисиў ҳәм соның орнына оған материаллық, идеялық яки басқаша зыян жеткериў ушын мәмлекеттиң әскерий күшлери, ҳүкимет ҳәмде арнаўлы шөлкемлери тәрепинен әмелге асырылатуғын усыллар ҳәм операцияларға айтылады.
Түрли ҒХҚ ның өзине тән психологиялық тәсири. Ҳәр бир ҒХҚ аудиторияға өзине тән тәсир етиў күшине ийе. Интернетке шекем олардың ишинде ең нәтийжелиси телевидение еди. Себеби, ол тамашагөйге 3 жол менен информация жеткереди: сүўретли, ҳаўазлы ҳәм тәсирли. Соның менен ТВ ғалабалық рәўиште тарқалғаннан кейин 5-10 жыл ишинде 500 жыллық тарийхқа ийе болған баспасөзден озып кетти.
Радиода үлкен күшке ийе, себеби, ол еки канал арқалы тәсир көрсетеди, ҳаўаз ҳәм логика. Оның абзаллығы-жанлы ҳаўаз жәрдеминде аудитория менен сәўбетлесиў, бундай усыл информация орны менен тыңлаўшы ортасындағы аралықты жоғалтады. Инсан ҳаўазы, оның жүректен шығыўы радионың имканиятын кескин асырады. Баспасөздиң жолы болса, тийкарынан логикалық дәлийлден ибарат, бундай тәсирге мәлим дәрежеде көринисте қосылады: газетадағы сүўретлер, реңлер ҳәм т.б.
Психологиялық тәсир технологиясы. Жоқары технология ҳәм ғалабалық коммуникация. Психологиялық тәсир информацияны қабыл етиў жоллары менен байланыслы: көриў, еситиў, ийис сезиў, дәм сезиў, пикирлеў ҳәм т.б. Информация қәўипсизлиги мәселесине келгенде, психологиялық тәсир көбирек ҒХҚ жәрдеминде әмелге асырылады, соның ушын олар илимпазлар тәрепинен тереңлестирилмекте. Нәтийжеде раўажланған мәмлекетлер баспасөз, радио ҳәм телевидениениң барлық имканиятларын өзинде сәўлелендирген Интернеттей жоқары технологияға ийе болды. Интернет ғалабалық коммуникация тәсирин ең бәлентке көтерди. Сайтқа жайластырылған мағлыўмат бирден пүткил дүнья бойынша тарқалып кетеди. ҒХҚ ның роли интернетке шекем де, ҒХҚнан басқа Интернет реклама, мағлыўматлар жеткериў электрон почта хызметин де атқарады.
Интернеттиң пайда болыўы ҳәм Интернет журналистикасының раўажланыўы. Тийкарынан дәслепки басқышта Интернетти АҚШ тағы 4 университет пайда етти. Бул университетлер компьютерлерди бир дизимге бирлестирип өз-ара китапханаларынан пайдалана баслады. Пентагонда болса онын иманиятлары үйренилип, оннан әскерий базаларды шөлкемлестириў мақсетинде алымларды тартып, оларға барлық шараятларды жаратып, Арпанетти (интернеттиң биринши аты) өз мақсетлерине қаратты. Узаққа бармай оннан журналистлерде пайдалана баслады. Нәтийжеде Интернет журналистикасы пайда болды. Интернет журналистикасы- үлкен ҳәм әҳмийетли тема. Интернеттиң қолайлықлары: арзан, оператив, техникалық жақтан материалларды жайластырыў қыйын емес, мағлыўматларды үлкен көлемде де орнатыў мүмкин. Оларды түрли тиллерге аўдарыў аңсат, информация шегара ҳәм узақлықты билмейди ҳәм т.б. Кери тәсирлери: қәлеген Адам қәлеген информация менен виртуал майданға тосықсыз кирип келиўи, террористик ҳәм порнографик мағлыўматлардың жүдә көплиги, косиополитик идеялар ҳәмде "универсал мәденият" кең тарқалыўы, мәмлекет ролиның пәсейиўи, тармақ жәрдеминде демократик фундаментализмнин раўажланыўы ҳәм т.б.
Нейролингвистикалық дәстүр ҳәм үзликсиз эфирге жиберилетуғын телевизион хабарлар нәтийжесинде түрли миллет ҳәм халықлар санасына тәсириниң өсиўи. Нейролингвистикалық дәстүрди айырым илимпазлар «оған ҳеш нәрсени қарсы қойып болмайтуғын шприц тәсири» не уқсады. Бундай уқсатыўда мәлим бир ҳақыйқат бар. Егер қандайда бир идеяны жалған болса да ҒХҚ ҳәдден тыс көп ҳәм түрли формада тәкирарлай берсе, аудитория бара-бара оған исенетуғын болады. Ҳәр түрли усылларда бәрше ҒХҚ да мәлим бир пикирди тәкирарлаў адамның санасына тәсир етеди ҳәм ол усы пикирге исенеди. Буны илимпазлар нейтролингвистикалық дәстүрлеў деп атайды. Егер радио, телевидение ҳәм баспасөзде айырым мәмлекет еки шахс ҳаққында қайта-қайта қандайда бир туўры емес баҳаны тәкирарлай берсе, түрли мәмлекетлердеги халықлар, ҳәр қыйлы миллетлер соған бара-бара исенеди. Нейролингвистикалық дәстүрлеў ушын ең қолайлы ғалаба хабар қуралы- телевидение. Себеби, ол аудиторияға бир ўақыттың өзинде 3 усыл арқалы тәсирин өткереди. АҚШ коммуникативистлери телевидениени ҳәтте, транквилизаторға да уқсатады.
"Мәдений басқыш" ҳәм "Инсан ҳуқық"лары экспанциясы түсинигиның әҳмийети ҳам оның пайда болыў түрлери. "Мәдений басқыш" ҳәм "Инсан ҳуқық"лары идеялары Батыста пайда болып, Батыс мәмлекетлери тәрепинен пүткил дүнья бойынша тарқатылмақта. Бул жүдә қыйын ҳәм нәтийжесиз жағдай. Самюэль Хантингтонның "Мәдениятлар соқлығысыўы" атамаcындағы көпшиликке таныс мақаласы бар. Түрли жәмийеттиң мәдений қадириятларын үйрениўге бағышланған жүз шығарманы салыстырыў усылда үйренип шыққан автор сондай пикирге келген, Батыс жәмийетинде ең итибарға алынып атырған қәдириятлар дүньяның қалған бөлиминде ең төмен әҳмийетке ийе екен. Сиясий жақтан усы қарама-қарсылық АҚШ ҳам басқа Батыс мәмлекетлери тәрепинен басқа халықларды демократия ҳәм инсан ҳуқықларына тийисли идеяларды қабыл қылыўға мәжбүрлеў нәтийжесиз екенлигин көрсетпекте.
Жаңалық оның көриниси ҳәм түрлери. Шегераланбаған журналистика; жаңалықларды тиклеў жоллары, фактлерди тәртиплеў ҳәм анализ етиў. Жаңалықлардың көринислери ҳәр түрли болады: ўақыя, ҳәдийсе, сан, фамилия, лаўазымлар, репортажлар, мағлыўматнамалар ҳәм т.б. Бүгинги күнге келип жаңалықларды жеткериў усыллары идеялар гүресиниң үлкен бир жөнелисине айланып қалды. Бул бөлимде тек журналистлер емес, олар менен бирге сиясатшылар, политехнологлар, экономистлер, психологлар, қулласы ғалабалық хабарды халыққа жеткеретуғын барлық қәнийгеликлер шебер болып кеткен.
Информация урысының қәсийетлери: бириншиден, информация қуралын ислеп шығыў, онша қымбат емес ҳәм исти түрли тараў қәнийгелериниң орынлаўы мүмкин. Екиншиден, шегаралардың тәсири мәмлекетлер, нызамлы ҳәм нызамсыз ҳарекетлер әскерсиз урыслар арасында ҳәм т.б. Үшиншиден, гүрестиң алдын алыў илажсызлығы. Төртиншиден, зыянды есаплап шығыў қыйыншылығы. Бесиншиден, әскерий блоклар, бирлеспелер дүзиў қыйыншылығы ҳәм т.б.
Информация қуралы, оның өзине тәнлиги, заманагөй дүньяда оны пайдаланыў имканияты ҳәм көлеми. Информация қуралының тар ҳәм кең мәнилери бар. Кең мәниде информация қуралы деп- қарсыласты керекли жөнелисте пикирлеўге ийтермелейтуғын, оның пикирин өзгертетуғын ҳәм керекли информация жәрдеминде әмелге асырылатуғын ҳәрекетлерге айтылады. Тар мәнисинде информация қуралы деп-қарсыласының информация үстинен бақлаў ҳәм оның телекоммуникациялары системаларына зыян жеткеретуғын техникалық усыллар ҳәм технологияларға айтылады. Демек, информация қуралы-бул қарсыластың информация ҳәм басқарыў системаларына тәсир етиўши арнаўлы қурал.
Информациялық қарама-карсылықтың мақсети, қуралы ҳәм түрлери, оны бақлаў, жәмийеттиң улыўмалық жағдайына келтиретуғын психологиялық зыянлары. Информациялық қарама-қарсылықтың мақсети- дүньялық информация майданында миллий мәплерди қорғаў. Бул мақсетке ерисиў ушын түрли мәмлекетлер тәрепинен түрлише усыл әмелге асырылады. Технологиялық жақтан күшли мәмлекетлер ҳүкимранлық қылыўға умтылады, раўажланып атырған мәмлекетлер болса, өзин қорғаўға ҳәрекет қылады. Еки тәрепте өзине қолай келетуғын усыллардан пайдаланады.
Ғалабалық коммуникация-сырт ел ҒХҚ информация экспансиясынан қорғаныў, пикирлеў ҳәм өзин тутыў қуралы сыпатында. Сырт ел ҒХҚ экспансиясынан қорғаныў ушын ең қолайлы шаралардан бири-жергиликли ҒХҚ ы. Өзбекстан шараятында буның ушын миллий газета, радио, ТВ имканиятлары бар. Тек олардан нәтийжели пайдаланыўымыз зәрүр.
ҒХҚ орталығында халық-аралық коорпорация; дүнья жәмийети ҳәм айырым мәмлекетлерде жәмийетшилик пикирин раўажландырыў механизми сыпатындағы орны. ҒХҚ тараўында халық-аралық коорпорациялар кем ҳәм олар дүнья бойынша информация тарқатыў барысына үлкен тәсир көрсете алмайды. Бундай ҒХҚ сыпатында Си-Эн-Эн Би-Би-Си, Евроньюс, ҳәм ТВ-5, Ассошитэйд Пресс ҳәм Франс Пресс, Рейтер ҳәм Итар-Тасс, Америка ҳаўазы ҳәм Дойче Веллеларды тилге алыўымыз орынлы болады. Усы информация агентликлери: АҚШ, Уллы Британия, Франция, Германия ҳәм Россияларға тийисли болып, олар тек ғана жоқары тезлик ҳәм үлкен көлемде емес, соның менен бирге түрли тиллерде мағлыўматларды тарқатады. Мәселен, Би-Би-Си телерадиокоорпорациясының өзбек тилиндеги сайты, Америка ҳаўазы радиостанциясының болса, өзбек тилиндеги бөлими бар. Биз олардың Өзбекстан ҳаққындағы тарқататуғын материалларына итибарсыз бола алмаймыз.
Сырт ел баспасөзи, ТВ, радио ҳәм интернеттиң тийкарғы қәдириятлары. Сырт ел ҒХҚ ның халыққа тәсир көрсетиў жолы, түри ҳәм усыллары. Ҳәр бир халық яки миллет тарийхый раўажланып келген ҳәм көп әсирлик жасаў усылының қайсысы туўры, натуўры екенлигин дәлийллеп берген. Бирақ, бир халыққа тийисли бундай "демократиялық фундаментализм" көпшилик тәрепинен қабыл қылынбайды. Егер сырт ел ҒХҚы Өзбекстан аймағында улыўма инсаныйлық қәдириятларды тарқатыўға жәрдемлессе, олар Өзбекстанлылар тәрепинен жақсы қабыл қылынады. Буған мысал етип, мәмлекетимизде көп жылдан берли ис жүритип киятырған Конрад Аденауэр яки Фридрих Эберт шөлкемлерин айтыў мүмкин.
Жәмәәт руўхияты ҳәм оның өзине тән қәсийетлери. Информация манипуляциясы, оның мақсет ҳәм ўазыйпалары, қағыйда, усыл ҳәм түрлери. Жәмәәтшилик пикирине тәсир етиўши информацияның жәмийетлик фономени. Ғалабалық аудиторияға психологиялық тәсириниң усыл ҳәм түрлери. Бөлек бир адамның руўхыяты жәмәәт руўхыятына тең емес. Ең қызығы сонда, жәмәәт руўхында санасызлық дәрежеси бәлентрек. "Ум хорошо, два лучше (бир ақыл жақсы, еки ақыл жәнеде жақсы)" деген рус мақалы ғалаба хабар қураллары хабарларының ғалабалық қабыл қылыныўына туўры келмейди. Информация манипуляциясына келгенде, усы мәселе бойынша бир қанша китаплар шығарылған. Биз, манипуляцияның айрым кем тилге алынатуғын түрлерин айтыў менен шегараланамыз. Булар: абстракт, түсиниксиз пикирлеў, реал фактлерди кери пикирлер менен тамамлаў ҳәм т.б.
Информациядан пайдаланыў мәденияты түсиниги, дүзилиси ҳәм әҳмийети. Информациядан пайдаланыў мәденияты ҳеш қашан өз-өзинен келмейди. Бириншиден, информация пайдаланыўшылары жоқары жеке мәдениятқа ийе болыўы лазым. Екиншиден, ҒХҚ ҳәм басқа орынлардан келген мағлыўматты мәнисин шағып, оның авторларының мақсетлерин аңлап алыў керек. Үшиншиден, қәнигелик өсиў ҳәм жеке дүньяқарасын раўажландыратуғын мағлыўматларды алып, керексиз информацияны тез естен шығарыў зәрүр ҳәм т.б.
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: