Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


«ҒХҚ ДА ЖАЗБА ТЕКСТ. СӨЗ ҲӘМ СӘЎБЕТЛЕСИЎ» пәни бойынша ОҚЫЎ –МЕТОДИКАЛЫҚ КОМПЛЕКС
ӨЗБЕКИСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҚАРЫ ҲӘМ ОРТА АРНАЎЛЫ БИЛИМЛЕНДИРИЎ МИНИСТРЛИГИ


БЕРДАҚ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҚАЛПАҚ МӘМЛЕКЕТЛИК УНИВЕРСИТЕТИ

Дизимге алынды: «Тастыйықлайман»
Оқыў ислери бойынша проректор
№___________
«___»_________2016 г.
__________ М.М.Ибрагимов
“___”___________2016 г.





«ҒХҚ ДА ЖАЗБА ТЕКСТ. СӨЗ ҲӘМ СӘЎБЕТЛЕСИЎ»
пәни бойынша
ОҚЫЎ –МЕТОДИКАЛЫҚ КОМПЛЕКС

Тәлим тараўы: 120000 – «Гуманитар тараў»
Тәлим бағдары: 5220100 – «Журналистика»

Курс – 1
Семестр – 1-II
Улыўма сааты: 90

Соннан:
Лекция – 32 с.
Әмелий саат – 36 с.
Өзбетинше: 22 с.



НӨКИС - 2016

Пәнниң оқыў бағдарламасына ҳәм оқыў режеге сәйкес ислеп шығылды.

Дүзиўши: Оразымбетова З.Қ. – ҚМУ, Журналистика кафедрасы
доценти, филология илимлери кандидаты.

Пикир билдириўшилер:
Қожықбаева З. – ҚМУ, Журналистика кафедрасы доценти, ф.и.к.

Пахратдинов Қ. – ҚМУ, Қарақалпақ тили ҳәм әдебияты кафедрасы доценти, ф.и.к.






























МАЗМУНЫ:

СИЛЛАБУС
ТИЙКАРҒЫ ТЕОРИЯЛЫҚ МАТЕРИАЛЛАР
ПРЕЗЕНТАЦИЯЛАР
ТАРҚАТПА МАТЕРИАЛЛАР
ӘМЕЛИЙ САБАҚ МАТЕРИАЛЛАРЫ
ЛАБОРАТОРИЯ САБАҚЛАРЫ МАТЕРИАЛЛАРЫ
ГЛОССАРИЯ
























«G’XQda jazba tekst. So’z ha’m pikirlew» pa’ninin’
2016/2017- oqıw jılı ushın arnalg’an
SİLLABUSİ

Pa’nnin’ qısqasha bo’listiriliwi
JOOnın’ atı ha’m ma’nzili: Qaraqalpaq ma’mleuketlik universiteti Ch.Abdirov ko’shesi, 1
Kafedra: Jurnalistika Qaraqalpaq filologiyası fakultetinin’ quramında
Bilim tarawı ha’m bag’darı: 5220100- Jurnalistika 5120100-филология ҳәм тиллерди оқытыў (қарақалпақ филология)
Pa’ndi oqıtatug’ın oqıtıwshı tuwralı mag’lıwmat: F.i.k.Orazimbetova Z.Q.
e-mail:
Zlixa4@mail.ru

Sabaq waqtı ha’m ornı: 2-bina 318-auditoriya Kurstın’ dawamlılıg’ı: 2.09.2016-30.06.2017
İndividual grafik tiykarında islew waqtı: siyshembi, piyshembi ha’m juma kunleri 15.00 den 17.00 ge shekem
Pa’nge ajıratılatug’ın saatlar Auditoriya saatları O’zbetinshe jumıs: 112
Lektsiya: 32 Ameliyat 36
Pa’nnin’ basqa pa’nler menen baylanıslılıg’ı (prerekvizitlari): “Baspaso’z a’meliyatı”, “Oratorlıq o’neri”, «Jurnalistikag’a kirisiw».
Pa’nnin’ mazmunı
Pa’nnin’ a’hmiyetliligi ha’m qısqasha mazmunı: «G’XQda jazba tekst. So’z ha’m pikir» pa’ninin’ tiykarg’ı maqseti – studentlerde so’z u’stinde islew, tema: tu’rleri, wazıypaları, tema tan’lawda sheberlik, G’XQda jazba tekst, mediatekstlerdin’ janrlıq-stillik o’zgeshelikleri, G’XQ tekstlerinin’ grammatikalıq du’zilisi, G’XQ tekstlerinin’ tiykarg’ı sintaksislik birlikleri, mediatektlerde qospa ga’plerden paydalanıw, ritorikalıq ga’pler, funktsionallıq stiller tekst ta’sirshen’ligin ta’miyinlewshi usıl sıpatında, G’XQı materiallarında stillik normalardın’ buzılıwı, redaktorlıq xızmet, qa’nigeler ushın redaktorlaw xızmeti, ko’rkem-a’debiy shıg’arma dizaynı, baspaso’z, radio ham teletekstler du’ziw texnologiyası, so’z qollanıw, qısqa ha’m anıq sa’wlelendiriw, oratorlıq o’nerinde tema tan’law maqsetin belgilew, oratorlıqqa tayarlanıw, orator imidji, baylanıs: tu’rleri, ko’rinisi ha’m mazmunı, pikirlew usılları boyınsha teoriyalıq ha’m a’meliy bilimlerdi qa’liplestiriwden ibarat.

Studentler ushın talaplar
- Oqıtıwshıg’a ha’m gruppalaslarg’a hu’rmet penen mu’na’sibette bolıw;
- universitet ishki ta’rtip-intizam nızamlarına a’mel etiw;
- uyalı telefondı sabaq dawamında o’shiriw;
- berilgen uyge tapsırmanı ha’m o’z betinshe tapsırmaların o’z waqtında ha’m na’tiyjeli orınlaw;
- ko’shiriw (plagiat) biykar etiledi;
- sabaqlarg’a qatnasıw ma’jbu’riy esaplanadı, sabaq qaldırg’an halatta qaldırılg’an sabaqlar qayta o’zlestiriliwi sha’rt;
- sabaqlarg’a aldın ala tayarlanıp keliw ha’m aktiv qatnasıw;
- student oqıtıwshıdan son’, auditoriyag’a – sabaqqa kiritilmeydi;
- student reyting balldan narazı bolsa, ja’riyalang’an waqıttan baslap, 1 kun dawamında apellyatsiya komissiyasına mu’ra’ja’t etiwi mu’mkin.
Elektron pochta arqalı mu’na’sibetler ta’rtibi
Professor-oqıtıwshı ha’m student ortasında baylanıs elektron pochta arqalı da a’melge asırılıwı mu’mkin, telefon arqalı baha ma’selesi dodalanbaydı, bahalaw tek g’ana universitet aymag’ında, ajıratılg’an xanalarda ha’m sabaq dawamında a’melge asırıladı. Elektron pochtanı ashıw waqtı saat 15.00 den 20.00 ge shekem.

Pa’n temaları ha’m og’an ajıratılg’an saatlardın’ bo’listiriliwi:

№ Temalar atı Ja’mi saat Lektsiya A’meliy O’zbetinshe
1. Kirisiw. Pa’nnin’ predmeti ha’m wazıypaları
wazıypaları
4 2 2
2. So’z. Gazeta materiallarında so’zden paydalanıw. 6 2 4
3. Tema tu’rleri, wazıypaları. 4 2 2
4. Tema tan’law sheberligi. 4 2 2
5. G’XQ da jazba tekst. 6 2 2 2
6. Mediatekstlerdin’ janrlıq-stillik o’zine ta’nligi. 6 2 2 2
7. Reportaj janrinin” tili. 6 2 2 2
8. Mediatekstlerdin’ du’zilisi/ 8 2 4 2
9. Maqala janrinin” tili. 6 2 2 2
10. Janaliq (informatsialiq material) jazıw. 6 2 2 2
11. Ko’rkem-publitsistikali’q janrda material jaziw 6 2 2 2
12. Mediatekstlerinin’ grammatikalıq du’zilisi. 8 2 4 2
13. Mediatekstlerde so’z shaqaplarının’ du’zilisi. 6 2 2 2
14. Mediatekstlerde so’z birikpesi ha’m ga’p. 8 4 2 2
15. Mediatekstlerde adebiy til qagiydalarina a’mel etiw 6 2 2 2
JAMI 90 32 36 2
2





Studentler bilimin bahalaw sisteması:
I-II-semestr


Ko’rsetkishler

AB balları
maks 1-AB 2-AB 3-AB 4-AB
1 Sabaqlarg’a qatnasqan da’rejesi. A’meliy sabaqlarındag’ı aktivligi, a’meliy sabaqlar da’pterlerin ju’ritiwi ha’m jag’dayı. 8 0-2 0-2 0-2 0-2
2 Studentlerdin’ o’zbetinshe tapsırmaların o’z waqtında ha’m sıpatlı orınlawı ha’m o’zlestiriwi. Temalar boyınsha u’yge tapsırmaların orınlaw ha’m o’zlestiriw da’rejesi. 12 0-3 0-3 0-3 0-3
3 Jazba bahalaw jumısı yaki test sorawlarına berilgen juwaplar. 20 0-5 0-5 0-5 0-5
Ja’mi AB balları 40 0-10 0-10 0-10 0-10

Studentler ShB dan toplaytug’ın ballardın’ ko’rgizbeli krieriyası
I-II-semestr
№ Ko’rsetkishler ShBbalları


maks 1-ShB 2-ShB
1 Sabaqlarg’a qatnasqan da’rejesi. Lektsiya sabaqlarındag’I aktivligi, konspekt da’pterlerin ju’ritiwi ha’m tolıqlıg’ı. 10 0-5 0-5
2 Studentlerdin’ o’z betinshe tapsırmaların o’z waqtında ha’m sıpatlı orınlawı ha’m o’zlestiriwi. 10 0-5 0-5
3 Awızeki soraw-juwaplar, kollokvium ha’m test basqa da bahalaw tu’rleri na’tiyjeleri boyınsha. 10 0-5 0-5
Ja’mi ShB balları 30 0-15 0-15

№ Ko’rsetkishler JB ballari


maks O’zgeriw aralıg’ı
1 Pa’n boyınsha juwmaqlawshı jazba jumıslar 6 0-6
2 Pa’n boyınsha juwmaqlawshı test jumıslar 24 0-24
Ja’mi 30 0-30


Tiykarg’ı a’debiyatlar: 1.L. Kessler, D. McDonald. When Words Collide: A Media Writer’s Guide to Grammar and Style. Thomson, USA, 2008.
2. Irving Fang, Writing Style Differences Newspaper, Radio, and Television News. USA, 1991.
3. Tohirov Z.T. Adabiy tahrir. –T.: Tafakkur bo‘stoni, Cho‘lpon NNMIU, 2012. -320 b.
3. Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiev A. va boshqalar. Hozirgi uzbek adabiy tili. -T.: Uqituvchi, 1990. - 280 b.
4. Toshaliev İ. Hozirgi uzbek tili uslubiyati.-T.: Universitet, 2001. -40 b.
5 Toshaliev İ. E., Abdusattorov R., Ommaviy axborot vositalarning tili va uslubi. - T.: Universitet , 2006. -248 b.
6.G’ulomov A., Asqarova M. Hozirgi wzbek adabiy tili. Sintaksis.-T.: Uqituvchi, 1978
Qosımsha a’debiyatlar:
1. Ian Montanges. Editing and Publication. Canada, 2011.
2. Qwng’urov R., Begmatov E., Tojiev Ё. Nutqmadaniyat va uslubiyat asoslari. – T. : Uqituvchi. 1992. -197 b.
3. Yazık sredstv massovoy informatsii: Uchebnoe posobie dlya vuzov/ Pod red - M.N. Volodinoy. — M.:Akademicheskiy Proekt; Alma Mater, 2008. — 760 s.
4. Toshaliev İ. Hozirgi uzbek tili. Sintaksis. Sintaktik va sintagmatik qayta bwlinish. Partsellyatsiya. Uquv qwllanma. -T.: Zar qalam, 2004. -112 b.
5. Toshaliev İ. Sarlavha stilistikasi. quv qwllanma. –T.: Universitet, 1995.
6. Tohirov Z.T. Pragmatik sema. –T.: Zar qalam. -2004. -96 b.
7. Toshaliev İ. Abdusattorov R. Ommaviy axborotning tili va uslubi. Uquv qwllanma. –T.: Zar qalam, 2006.
8. Saidov U. Nutq madaniyati va notiqlik sanati. –T.: Akademiya, 2007. -226 b.
9. Kolesnikov N.P. Prakticheskaya stilistika i literaturnoe redaktirovanie. Uchebnoe posobie. – M.: İKTs "MarT", 2003.
10. Solganik G.Ya.Stilistika teksta. - M., 1997.


















II. ТИЙКАРҒЫ ТЕОРИЯЛЫҚ МАТЕРИАЛЛАР
КИРИСИЎ. Пәнниң мақсети ҳәм ўазыйпалары.
Жобасы:
1. Тил ҳаққында улыўма түсиник. Оның хызметлери.
2. Пәнниң мақсети ҳәм ўазыйпалары.
3. Жазба тилдиң ҒХҚдағы хызметлери.
Таяныш түсиниклер: тил, лексика, жазба тил, әдебий тил, публицистика, стиль, лексика, орфография, орфоэпия, норма.

Дунья жүзиндеги қайсы тилди алып қарасақ та еки нәрсе:
1. Улыўма халықлық тил.
2. Әдебий тил.
Булардың екеўи бир биринен өзгешеленеди. Егерде улыўма халықлық тил ҳәр қандай халықтың сойлеўине тийкарланса әдебий тил өзиниң фонетикалық, морфологиялық, лексикалық, синтаксислик сондай ақ орфографиялық ҳәм орфоэпиялық нормаларына ийе болады. Усы тәреплерине қарағанда әдебий тилдиң мүмкиншиликлери улыўма халықтың тилине салыстырғанда бир қанша дәрежеге шекленген болып есапланады. Биз улыўма халықлық тилде қәлеген сөзди фонетикалық, морфологиялық жағынан түрлендирип айта бериўимиз мүмкин. әдебий тилде бул нәрсеге жол қойылмайды. Усындай жағдайларды есапқа алғанда әдебий тил менене улыўма халықлық тил арасында белгили дәрежеде өзгешеликтиң яғный парықтың бар екенин сезиўге болады. Екинши тәрепинен ҳәр қандай халықтың тили ең дәслеп пайда болғаннан баслап ҳәзирги күнге дейин тийкарынан улыўма халықлық екенгили мәлим. Деген менен тил билиминиң изертлениў тарийхына нәзер салсақ атап айтқанда бурынғы дәуирде тил билиминиң изетлениў жағдайларын қарастырсақ, онда мынандай нәрселерди көремиз. 1930-жылдан баслап тил билиминде академик Н.Я.Маррдың «Тилдиң көплеген теориялық мәселелерине байланыслы пикирлер үстемлик етип келди. Бул нәрсе 1950-жылы тил билими бойынша дискуссия болғанға шекем өмир сүреди». Оның пикири бойынша улыўма халықлық емес, ал класслық болып табылады. Тилге жоқарғы класс үстемлик етеди. Дуньядағы көплеген кәўимлердиң тиллерине олардың көсемлери, басшылары басшылық етип усы көсемлердиң өз алдына тили болған сыяқлы пикирлер айтады. 1950-жылы тил билиминиң әҳмийетли мәселелерине арналған пүткил аўқам көлеминдеги дискуссиядан кейин бундай пикирлердиң бийкар екенлиги дәлилленди. ҳәр қандай халықтың тили ең биринши нәўбетте улыўма халықлық екенлиги дәлилленип көрсетилди.
Тил жеке адамның пайда еткен заты емес, сонлықтан да оның зәрүрлигин қанаатландырыў менен шуғылланбайды.Ең баслысы ол адамлардың бир-бири менен қатнасыў зәрүрлиги тийкарында пайда болған. Демек тил улыўма жәмәәттиңде, жеке адамның да мүтәжлигин зәрүрлигине қарай қанаатландырады. Мысалы: әйиемги жәмийеттеги руўлар, халық ҳәм миллетлер дәўирлер өтиўи менен ҳәзиргидей жағдайға ерискен ҳәм басқышпа-басқыш руў, қәўим, халық, миллет ҳәм тили болған. Усылардың бәринеде тил қатнас қуралы ретинде хызмет етеди. Демек тилдиң хызмет етиўи оның тәбиятын анықлайтуғын ең баслы қәсийети екенлигин көриўге болады. Тилсиз хеш бир жәмийет өмир сүре алмайды. Тил жоқ жерде адамның жәмийетке бирлесип мийнет етиўи өндиристи шөлкемлестириўи, оны раўажландарыў мүмкин емес. Усылардың ҳәммесиниң уйтқысы тил болып есапланады. Адамнан, жәмийеттен тысқары жерде тил жоқ. Жәмийеттиң өмир сүриўи ушын тил қаншели зәрүрли болса, тилдиң өмир сүриўине жәмиетте сонша мәптар болып есапланады.
Тил тек қатнас қуралы емес, соның менен бирге ойлаўдың, ойдың жүзеге асыў қуралы. Адамның ойы тил арқалы тилдеги сөзлер менен гәплер арқалы айтылып белгили болады. Буннан ойлаў менен тил бир-бирне тығыз қатнаста екенлиги көринеди. Усылай болғанлықтан тилдиң тәбиятын ашып бериўде оның қатнас қуралы болыў хызмети менен бирге ойлаўдың және ойды асырыўдың қуралы. Улыўма халықлық сыпат тилдиң ишки қурылысына тән. Мысалы: тилдиң сөзлик қурамы грамматикалық қурылысы сол тилде сойлеўши ҳәмме жәмәәтке ортақ.
Улыўма алғанда дуньяны тил арқалы таныў айтыўшы ушында тыңлаўшы ушында ортақ улыўма деген сөз. өз гезегинде сөйлеў процесси тил қурылысының жәмийет санасында қәлиплескен ҳәм оның үлгилерине, қағыйдаларына тийкарланады.
Тил ҳәм сөйлеў, тил ҳәм ой олардың адамларға хызмети туўралы айтылған еди. Усылай етип тилдиң комуникативлик хызмети бул тийкарынан адамлардың бир-бири менен пикир алыса отырып өзлериниң ойы, руўхый кеширмелерин бирдире алыў мүмкиншилигине ийе болатуғынлығын көремиз. Тилдиң сондай ақ социаллық хызмети айрықша болады. ҳәр түрли соң топардағы адамлар бир-бирин түсинисиўи жәмиетте бирге жасаўы, ал тилдиң экспрессивлик хызметин бул оның мәлимлемени бериў, билдириў және тыңлаўшысына тәсир етиў уқыплылығы деген сөз.
Тил миллетлер аралық қатнас, ол әуладларға топланған тәжрийже және билимлерди жеткерип бериўдиң қуралы.
Тил билиминиң ең баслы тараўларының бири-лексикология. Ол тилдиң сөзлик қурамы ҳәм оның раўажланыў нызамларын үйретеди. Сөзлик қурамды диахрониялық ҳәм синхрониялық бағдарда қарастырады изертлейди. Усы көз-қарастан лексикология тараўында еки обьектти ҳәм еки бөлимди көриўге болады. Олардан бири тилдиң сөзлик системасын ҳәзирги жағдайдағы раўажланыў дәрежесинен үйретсе, екинши сөзлик қурамда тарийхый жақтан тексерип, оған сол тилди дөретиўши халықтың тарийхы менен тиккелей байланыста баҳа береди, сөзге тарийхый тарийплеме жасайды. Усыған байланыслы лексикология илиминде бир-бирине беккем байланыслы еки бөлимди ажыратамыз. Оларды ҳәзирги лексикология ҳәм тарийхый лексикология деп атаймыз.
Қарақалпақ тилиниң сөзлик қурамына лексика ҳәм лексикология деген терминлер тил илиминиң раўажланыўына байланыслы соңғы ўақытта орыс тили арқалы келип кирди.
Лексика гректиң lехlкоs деген сөзинен келип шыққан.
Бизиңше сөзлик деген мәни аңлатады. ҳәр қандай тилде қолланылып киятырған сөзлер сөзликти, яғный сөзликти қурамды қурайды. Олай болса сөзлик дегенде биз сөзлик қурамды, яғный тилдиң сөзлик байлығын түсинеди екенбиз. Ал лексикология болса сол сөзлик қурамды ҳәзирги раўажланыў дәрежесинен ҳәм тарийхый көзқарастан изертлейтуғын тил ҳаққындағы илимниң бир тараўынан ибарат. Лексикология термини де lехlкоs ҳәм lоiоs деген еки сөзинен жасалып, сөзлик қурам ҳаққындағы илим дегенди аңлатады.
Солай етип лексикология-тилдиң сөзлик қурамы ҳаққындағы илим. Оның изертлейтуғын ең кишкене ҳәм тийкарғы бирлиги сөз.Бирақ лексикология тек жеке сөзлерди ғана емес , оны сөзлик қурамның ишинде қарап, сөзлерин жыйнағын белгили бир нызамлылық тийкарында пайда болып, раўажланатуғын категория, пүтин бир система сыпатында баҳалайды ҳәм үйретеди.
Олай болатуғын болса лексикология тилдиң сөзлик системасы ҳәм оның раўажланыў нызаммларын изертлейтуғын илим тараўы екен.
Сөз тил илиминиң басқа тараўларында да сөз етиледи. Мәселен, морфологияда да сөз үйрениледи. Бирақ сөзге морфология тараўында дүзилиси, формасы, грамматикалық қасийети жағынан баҳа бериледи. Айтайық, адамлар деген сөз морфология нәзеринен түбир (адам) ҳәм көплик қосымтасынан (лар) турады. Мәниси ҳәм формасы бойынша атлық категориясына тийисли, затты аңлатады, дәл заттың атамасы, атаў сеплигинде ҳәм т. б. Ал лексикология тараўында болса, бул сөз сөзлик қурамның бир элементи, туўра ҳәм аўыспалы мәнилеринде қолланыла алады, синонимлик сыңарларына ийе, түпкиликли лесикалық бирликтен ибарат, күнделикли қолланылыў барысында белгили бир жағдайларда түрлише услублық та айрықшалықларға ийе болып келиўи мүмкин. Бундай байланыс ҳәм айырқшалықлар тил илиминиң басқа тараўларына да тийисли. Бул тараўлар, әлбетте өзлериниң алдыларына қойылған талапларға сәйкес сөзди белгили бир тәрепинен алып изертлейди.
Солай да, лексикология ҳаққында сөз еткенимизде, сөзди өзиниң изертлеў обьекти етип алатуғын тил илиминиң басқа да тараўлары арасындағы байланыс дыққат орайымызда турыўы лазым. әсиресе сөздиң тәбиятын толығырақ түсиниўге себепши болатуғын семасиология, этимология, сондай-ақ лексикография ҳәм услубияттың өз-ара байланыслары тилдиң сөзлик қурамын ҳәр тәреплеме үйрениўде белгили әҳмийетке ийе.
Лексикология курсында, усылай етип, сөзлик қурамды ҳәр тәреплеме анализлеў қарақалпақ әдебий тилиниң раўажланыў нызамларын теориялық көз-қарастан үйрениў ушын да, тилдиң кең мүмкиншиликлеринен әдебий тилдиң нормалаына сәйкес дурыс ҳәм шебер пайдаланыў ушын да улкен әҳмийетке ийе.
Қарақалпақ тилиниң сөзлик қурамындағы көпшилик лексикалық бирликлер затлық мәниге ийе болып келеди. Олар қандай да бир затты, ҳәрекетти, зат яки ҳәрекеттиң анаў я мынаў белгисин аңлатады. Мәселен, жер, суў, таў, тас усаған сөзлер жеке турғанда да, контекст ишинде де айтыўшы менен тыңлаўшыға мәлим, сол тилде сөйлеўши улыўма халық тәрепинен қабыл етилген затлық мәнини билдиреди. Ал қызық, беккем, бийик, пәс усаған сөзлер заттың белгилерин, отырыў, жазыў, ислеў-ҳәрекетти, ерте, кеш, тез, жылдам ўақытлық белгилерди атайды. Усының менен бирге олар сәйкес грамматикалық форма, өзлерине тән грамматикалық белгилерге де ийе. Сонлықтан сөзлер затлық мәнисине, грамматикалық формасы менен белгилерине қарай анаў я мына сөз шақабына ажыратылады.
Жоқарыдағы мысалларда сөзлердиң затлық мазмуны олардың лексикалық мәнилери деп танылады да, ал грамматикалық формасы грамматикалық мәнилеринен ибарат.
Әдетте, сөз дәл жағдайда бир лексикалық мәниге ийе болса, оның грамматикалық мәнилери бир неше болып келеди. Айтайық, ручка сөзиниң затлық мазмуны- жазыў қуралын аңлатыўы. Бул- оның лексикалық мәниси. Ал ручка сөзиниң бир ғана затты билдириўи, атаў сеплигинде турыўы усы сөздиң грамматикалық мәнилеринен ибарат.
Сөз затлық мазмунды аңлатыў ушын ол тилдиң грамматикалық нызамлары тийкарында қурылған белгили формаға ийе болған болыўы керек. ҳәзирги заман қарақалпақ әдебий тилиниң сөзлик қурамындағы ҳәр қандай сөзди алып қарасақ та, оның қарақалпақ тилиниң грамматикалық нызамларына сәйкес қурылғанлығын, белгили бир формаға ийе, белгили бир хыхметти атқаратуғынлығын көремиз. Сондай-ақ биз өз ойымызды бир-биримизге жеткериў сөз ҳәм сөзлер арқалы бир-биримз бенен пикир алысыўымыз ушын гез келген сөзлердиң әйтеўир бир жыйнағынан пайдаланбаймыз. Ал, керисинше, айтылайын деген ой-пикир тийкарында тил нызамларына сәйкес белгили бир грамматикалық байланысқа түсиремиз.Олай болмағанда сөзлердиң жыйнағынан тил арқалы қатнас жасаў жағдайында адам талабын қанаатландыратуғын ҳеш нәрсе келип шықпаған болар еди. Мәселен ?атан, ең, ушын әдиўли ет, ўазыйпа, хызмет деген сөзлерди қалай болса солай байланыссыз, усылайынша бирлестиргеннен айырым-айырым түсиниклердне басқа бир жыйнақлы ойды аңлататуғын ҳеш қандай мазмун шығара алмаймыз. Ал енди усы сөзлерди ҳәзирги заман қарақалпақ тилиниң нызамларына сәйкес грамматикалық жақтан айтылайын деген ой тийкарында байланысқа түсирсек, ?атан ушын хызмет етиў- ең әдиўли ўазыйпа деген гәп пайда болады. Бул сөзлердиң бир ойды билдириўинде олардың бир-бири менен грамматикалық байланысқа түсиўи үлкен әҳмийетке болып тур.
Қарақалпақ тилинде сөздиң грамматикалық мәнисиниң әҳмийети оғада уллы. Грамматикалық мәни, бириншиден, сөздиң лексикалық мәнисин дөретиў ушын үлкен хызмет етсе, екиншиден, гәп ишинде сөзлерди байланыстырыў, сол арқалы бир-биримиз бенен қатнасты иске асырыўға себепши болады.
Сөзлердиң лексикакалық мәнилери менен грамматикалық мәнилери арасындағы байланыс, олардың мазмуны ҳәм формасы арасындағы бирлик сыпатында танылады.
Сөздиң дәслепки тийкарғы мәниси оның туўра мәниси болады. Тийкарғы мәниси дегенде оның дәслепки белгили бир зат, қубылыс я солар арасындағы қатнасларға тән белгилерге байланыслы келип шыққан затлық мәнисин түсиниўимиз керек. Тил тийкарғы номинативлик мәни дегенди ушыратамыз. Тийкарғы наминативлик мәни дегенимиз сөздиң тийкарғы затлық мәниси болады. Мәселен, бүркит, торғай, ғаз деген сөзлердиң дәслепки мәниси, яғный тийкарғы затлық мәниси олардың қуслардың белгили бир түрин аңлатыўы. Мине бул сөзлердиң усы мәнилери туўра мәнилери болып есапланады. Егерде оларды Бүркит-жыртқыш қус, Торғайлар аспанды ушып жүр. Оқыўшылар ғаз асыраўды үйренди усаған гәплерди ушыратсақ, онда бүркит, торғай, ғаз деген сөзлердиң тек ғана өзиниң тийкарғы туўра мәнилеринде қолланылып турғанлығын аңлаймыз.
Сөзлер барлық ўақытта усылай өзиниң тийкарғы туўра мәнилеринде қолланып келе бермейди. Керисинше, олар буннан басқа да мәнилерде қолланыла бериўи мүмкин. Барлық жағдайда да сөздиң туўра мәниси оның басқа мәнилерин тексерип көриўге өлшеўиш болады. Туўра мәнини өлшеўиш етиў арқалы сөздиң гәпте қайсы мәниде қолланылып турғанын билемиз.
Усы көз қарастан биз мына төмендеги мысаллардағы гейпара сөзлердиң мәнилерин тәрийплеп қарайық
Таўдан ушқан бүркит болдым,
Қонар жерим болған емес.
(Бердақ, )
Дән жерде торғай болдым,
Оны ҳеш ким билген емес.
(Бердақ, )
Бул жерде бүркит торғай деген сөзлер өзиниң туўра мәнисинде қолланып атырған жоқ. Шайыр бүркиттиң қарыўлылығына, айбатлылығына байланыслы, соған сүйене отырып, өзин қарыўлы, айбатлы, бирақ қонарына жери жоқ бүркит едим деп отыр. Ал торғай болдым дегенде өзин әзиз едим демекши болады.
Демек, бул мысалларда бүркит, торғай деген сөзлердиң жәрдеми менен гәп қуслар ҳаққында емес, ал адам ҳаққында баратыр екен. Мине бул мәни усы сөзлердиң аўысқан мәниси болып есапланады.
Сөз аўысқан мәниде қолланылғанда, көбинесе оған қандай да бир мәнилик өткирлик топланады, дәслепки туўра мәниси менен салылыстырып қарағанда бул мәнилик өткирлик жүдә айқын сезиледи. Мысалы:
Пахтакештиң гүзги ойы, гүзги тәшўиши,
Белгили ғой/ шөжелейди теримде иси.
(И.Юсупов. «Сентябрьдеги ойлар»)
Бул мысалда шөжелейди деген сөз көбейеди, қыйынласады деген мәнилерде қолланылған. Бирақ оның иси қыйынласады, иси көбейеди деген сөз дизбеклери менен салыстырып қарасақ онда шөжелейди деген сөздиң мәни өткирлиги арқалы күшейтилип турған пахтакештиң теримдеги мийнет ҳәрекетиниң пәтли барысы тыңлаўшыға да, оқыўшыға да күшли сезиледи. Ал енди оның усы контексттеги аўысқан мәнисин таўық шөжелейди деген гәптеги туўра мәнисине салыстырсақ, онда күшейтилген мәни бирден-ақ уғынылады.
Сөзлердиң аўысқан мәниси полисемиялық бир тәрепин қурайды. өйткени сөз мәнисиниң аўысыўы арқалы сөздиң мәни өриси кеңейип отырады. Мине бул нәрсе сөздиң туўра ҳәм аўысқан мәнилерин полисемияның баслы мәселеси сыпатында қараўға мүмкиншилик береди.
Тилимизде аўысқан мәнилерге ийе сөзлер көп. Олардың көпшилигиниң мәни өриси әдеўир кеңейген.
Сөз жеке турғанда, әдетте, өзиниң туўра мәнисинде уғынылады да, ал оның қайсы мәниде қолланылып турғанлығын контекстте белгили болады. Мәселен, бет сөзиниң туўра мәниси - адам мүшесиниң белгили бир бөлегин аңлатыўы, атаўы. Бирақ ол тек усы менен ғана шекленип қалмастан, тарийхый әсирлер даўамында мәнилик жақтан әдеўир кеңейип, көп мәнили сөз дәрежесине көтерилген (китаптың бети, жердиң бети, жаўдың бети ). Сондай-ақ жол сөзиниң туўра мәниси - дәл заттың атамасын аңлатыўы, жүретуғын жолды билдириўи болса, оның аўысқан мәнилерин мына контекстлерден анық байқаўға болады. Мәселе еки жол менен шешиледи- өзбекстанның өз жолы бар.
Бул жерде жол сөзи усылы, бағдары деген аўысқан мәнилерде қолланылып тур.
Сөздиң туўра мәниси де, аўысқан мәнилери де улыўма халық ушын бирдей, әдебий тилде қәлиплескен норма ретинде танылады. Сонлықтан аўысқан мәнилер де күнделикли тәжирийбеде туўра мәни сыяқлы жеделликке ийе.
Солай етип, сөздиң белгили бир зат, қубылысқа байланыслы пайда болған дәслепки затлық мәниси туўра мәни, ал туўра мәни тийкарында дөреген қосымша мәнилер аўысқан мәнилер деп аталады.
Дурысында да сөздиң туўра ҳәм аўысқан мәнилери, олар арасындағы байланыс бул тарийхый дәўирлер даўамында удайы болып туратуғын тилдеги өзгерислерден ибарат. Биз тилимиздеги гейпара сөзлердиң ҳәзирги мәниси менен ертедеги мәнисине нәзер аўдарсақ, олар арасында үлкен айырмашылықты көремиз. Мәселен, «аўыл» деген сөз бурын үсти ашық мал қамайтуғын қора деген мәниде қолланылған. Ал, ҳәзир бул сөздиң мәниси түп тамырынан басқаша, аўыл дегенде биз ҳәзир мәдениятлы, қурғын колхоз ҳәм совхоз аўылын түсинемиз.
Тилдеги ҳәр бир сөз өз мәнисине сәйкес ҳәм стиллик жақтан үйлесип қолланылыўы керек. Тек усы жағдайда ғана биз дурыс, орынлы ҳәм көркем етип сөйлей аламыз.
Қәлеген сөз өзиниң мәнисине стиллик өзгешеликлерине экспрессивлик ҳәм эмоциональлық бояўларына, сондай-ақ, грамматикалық өзгешеликлерине ийе болады. Қолланыўда усы белгилер есапқа алынбаса, ол сөзди дурыс таңлап алынған деп есаплаўға болмайды. Солнлықтан да:
1. Сөз өз мәнисине сәйкес таңлап алынған болыўы керек. Мысалы, Ш.Сейтовтың «Исине тиркелип тигилсин» повестинен мына гәпти алып қарайық: - Ол карада «Келгинди жазыўшылардың үйи ашық» - деди де соған рухсатнама берди. Автор «Келгинди» сөзи арқалы командировкаға, ҳәм т.б. жумыслары бойынша келген жазыўшыларды (рус тилиндеги «приезжий» сөзиниң аўдармасы) айтпақшы болған. Бирақ бул сөзди орынлы қолланбаған, себеби оның мәниси пүткиллей басқа. «Келгинди» - тентиреп, қуўылып, посып келген1 деген мәнини аңлатады. Сондай-ақ Ө.Хожаниязов «Жайлаўда бәҳәр» романында «Қаралай өшип кетипти» деўдиң орнына «тирилей өшип кетипти» деп надурыс қолланған.
2. Ҳәр сөз гәпте өзиниң тийисли орнына қолланылыўы шәрт, болмаса ол түсиниксиз болады, ямаса оның мәниси бурмаланады, яғный ол еки түрли мәни аңлатыўы мүмкин. Мысалы: 1. Ол кейин әкелинген қуўырылған өгиздиң мийин еки жалмап бир жутса да, мазасын сезбеди. (О.Әбдирахманов). Бул гәпте қуўырылған не: өгиз бе ямаса оның мийи ме Бул анық емес: 2. Тағы бир мысал: Мына қуўырылған мийиңизди қалай түсиниўге болады? - деди ол столға тиренип (О.Әбдирахманов). Бул гәпте мий сөйлесип турған адамға тийислидей болып көринеди.
3. Түбирлес ямаса мәнилери бири бирине синоним, жақын сөзлерди қалай болса, солай дизбеклестирип (тек гейде белгили бир стиллик мақсетте болмаса) қолланыла бериўге де болмайды, себеби бул жағдайда сөйлеўдиң көркемлилиги төменлейди. Мысаллар: 1. Қәпелимде тиллерге зибан кирди. (Ғ.Сейтназаров). Бул гәптеги тил ҳәм зибан сөзлери бир мәнидеги сөзлер болып, «тил» дегенди билдиреди. (Салыстырың: Сөзле ҳә бүлбил зибаным (Әжинияз). Сонлықтан да оларды бундай дизбекте айтыўға болмайды, себеби олар биймәниликке алып келеди. 2. Қызыл бояўдай қызарып күн батып кетти (Ө.Хожаниязов). Қызарып батқан күнниң қызыл бояўға усайтуғыны, әлбетте, ҳеш қандай теңеўсиз-ақ түсиникли, сонлықтан мысалдағы теңеў орынсыз.
4. Сөзди, оның формасын стильлик мақсетте дурыс қолланыў керек. Мысалы, қарақалпақ тилиндеги -ыўда//-иўде формалы ҳәзирги мәҳәл фейиллери көбинесе китабый тилде, газета публицистикалық стильде өнимлирек қолланылады: Мысалы: Жазыўшы тереңирек ойланыўда (О.Әбдирахманов). Ал: «Мен еле чай ишиўдемен» (Ө.Хожаниязов) деген гәпте бул форманың қолланылыўын ситильлик жақтан дурыс деўге болмайды, оның орнына «Мен еле чай ишип отырман» деп айтыў дурыс болар еди.
5. Сөздиң грамматикалық формалары да дурыс таңлап алынған болыўы керек. Мысаллар: Ғыясты отыртып, классты тынышландырған ўақытта, маған... ой сап ете қалды. (Ө.Хожаниязов). Еки адам анадайда Мәҳийда шешейдиң биреўи бас бетинен, биреўи аяқ бетинен, көтерип, таза топырақтан үйилген төбешик бетке алып кетип баратырды. (Ш.Сейтов). Бул мысаллардағы «отыртып», «баратырды» формалары ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилинде қолланылмайды, сонлықтан да олар ҳәзирги тил нормаларына сәйкес емес.
Сондай-ақ бир стилге тән сөзлерди басқа стильлерге қолланыўдың да өзгешеликлери болады. Бир стильге тән болған, яғный стиллик бояўы бар сөзлер екинши стильде гейде тек сатиралық планда пайдаланыўы мүмкин. Мысаллар:
1. - Жолдаслар! - деди. – Быйыл халқымыздың қуўанышлы тойлардан қолы босайтуғын түри жоқ. Мине, жақында ғана республикамыздың алтын тойын белгилесек, және бүгин қутлы дәстурхан үстине қәдирдан Таўбай Турсыновичтиң палўаны Бахытжанды жигит қатарына қосып, яғный сүннет тойына жыйналып отырмыз. Бес жыллықтың анықлаўшы жылы бизиң мекемемиз Таўбай Турсыновичтиң басшылығы арқалы таўдай табыслар асқарынан асып, сүннет тойға мийнетте жайнаған мол саўғалар менен келди. Таўбай ағаның пәтиўалы сөзлеринен руўхланған коллективимиз ҳәзир келеси жылдың есабына айлық алып, үлкен көтериңкилик пенен ислеп атыр (О.Әбдирахманов).
2. - Ҳаял, - деди Данабай ҳәр бир сөзин салмақлап, - семья деген үлкен мәмлекеттиң басланғыш формасы, яғный кишигиримлеў мәмлекет. Парахат бирге жасаў ушын ҳәр мәмлекеттиң толық ғәрезсизлиги тәмийинлениўи шәрт. Сонлықтан да бизиң семьямызға экономикалық жәрдем пердеси астында ишки ҳәм сыртқы сиясатымызға тәсирин тийгизип отырған сизиң төркиниңиз бенен дипломатиялық қатнасты үзиўди усынаман.
- Ҳаў мениң ата-анамның ҳәр жылы гүзде әкелип беретуғын қаўынын көп көрип жүрсең бе? Яқшы, мен ағама керек емес деп айтаман, бирақ дослық қатнасықты дүзиў ҳәм өз-ара бирге ислесиўден бас тартыў мәселеси сениң бир өзиң арқалы шешилмейди. Ал мениң төркиним бизиң сиясатымызға тәсирин тийгизсе, сениң кемпир ғаррың да қарап қалып атырған жоқ. Олар менен қатнасықты кескинлестириў мәселесин мен әлле қашан кеўлиме түйип қойғанман. Сениң үйиң бизиң ишки ҳәм сыртқы сиясатымызды бақлап барыў ушын ана иниңизди оқыўға жиберип, үйде жатқызып қойған жоқ па? Мәдений бирге ислесиў деп, ол агентлик ўазыйпасын атқарып жүрипти. Я оны мен билмейди деп ойлайсаң ба?
Данабай ҳаялының тезисине контртезис қоя алмады ҳәм гәптиң бағдарын бурыўға мәжбүр болды.
- Яқшы, тоқтай тур. Бундай сыртқы сиясат мәселесин демократиялық принципте еркин ҳаўазға қойыў жолы менен шешейик. Қәне, балалар, апаңыздың үйин жаман көретуғыныңыз қолларыңызды көтериң.
Данабай өзи биринши болып қол көтергени менен, бес баласында ҳеш қандай ҳәрекет болмады. Тек генжетайы ғана қолын елеңлетип қойды.
- Көтериң деймен! - деп жекиринди Данабай.
- Зорлық сиясаты қәўипсизликти шийеленистириўи мүмкин ҳәм оның ақыбети толығы менен сизиң мойыныңызға шөгеди, - деп дағазалады ҳәялы ҳәм Данабайдың усынысына вето қойды (О.Әбдирахманов).
Әдебиятлар:
1. Irving Fang, Writing Style Differences Newspaper, Radio, and Television News. USA, 1991.
2. Tohirov Z.T. Adabiy tahrir. –T.: Tafakkur bo‘stoni, Cho‘lpon NNMIU, 2012. -320 b.
3. Toshaliev İ. E., Abdusattorov R., Ommaviy axborot vositalarning tili va uslubi. - T.: Universitet , 2006. -248 b.

ИНГЛИС ӘДЕБИЯТЫНАН КОНСПЕКТ
Professor Irving Fang, long a respected journalist and author of textbooks in journalism, requested his grant from our Center to study writing in three journalistic media (radio, television, and print) because he received a need to compare and contrast them. As he notes in his report, many of the professors and teaching assistants charged with teaching journalistic writing have personal experience primarily in one or perhaps two of the three media. For these instructors, the monograph's side-by-side comparisons. Journalism students who begin the study of broadcast news often complain of the difficulty of writing in an unaccustomed style, a difficulty compounded when the student concurrently takes a broadcast news course and a news editorial skills course.

Writing Style Differences in Newspaper, Radio, and Television News
Irving Fang, University of Minnesota
2-лекция:
ТЕМА: СӨЗ. ГАЗЕТА МАТЕРИАЛЛАРЫНДА СӨЗДЕН ПАЙДАЛАНЫЎ
Жобасы:
1. Сөз ҳаққында түсиник.
2. Сөздиң хызмети ҳәм түрлери.
3. Ғалаба хабар қуралларында сөзден пайдаланыў усыллары.
Таяныш түсиниклер: Сөз, лексика, фонетика, состав, қурам, лексикалогия, метод, илим, тараў, система.

Тил билиминиң ең баслы тараўларының бири – лексикология. Ол тилдиң сөзлик қурамы ҳәм оның раўажланыў нызамларын үйретеди. Сөзлик қурамды диахрониялық ҳәм синхрониялық бағдарда қарастырады изертлейди. Усы көз-қарастан лексикология тараўында еки обьектти ҳәм еки бөлимди көриўге болады. Олардан бири тилдиң сөзлик системасын ҳәзирги жағдайдағы раўажланыў дәрежесинен үйретсе, екинши сөзлик қурамда тарийхый жақтан тексерип, оған сол тилди дөретиўши халықтың тарийхы менен тиккелей байланыста баҳа береди, сөзге тарийхый тарийплеме жасайды. Усыған байланыслы лексикология илиминде бир-бирине беккем байланыслы еки бөлимди ажыратамыз. Оларды ҳәзирги лексикология ҳәм тарийхый лексикология деп атаймыз.
Қарақалпақ тилиниң сөзлик қурамына лексика ҳәм лексикология деген терминлер тил илиминиң раўажланыўына байланыслы соңғы ўақытта орыс тили арқалы келип кирди.
Лексика гректиң lехlкоs деген сөзинен келип шыққан. Бизиңше сөзлик деген мәни аңлатады. ҳәр қандай тилде қолланылып киятырған сөзлер сөзликти, яғный сөзликти қурамды қурайды. Олай болса сөзлик дегенде биз сөзлик қурамды, яғный тилдиң сөзлик байлығын түсинеди екенбиз. Ал лексикология болса сол сөзлик қурамды ҳәзирги раўажланыў дәрежесинен ҳәм тарийхый көзқарастан изертлейтуғын тил ҳаққындағы илимниң бир тараўынан ибарат. Лексикология термини де lехlкоs ҳәм lоiоs деген еки сөзинен жасалып, сөзлик қурам ҳаққындағы илим дегенди аңлатады.
Солай етип лексикология-тилдиң сөзлик қурамы ҳаққындағы илим. Оның изертлейтуғын ең кишкене ҳәм тийкарғы бирлиги сөз.Бирақ лексикология тек жеке сөзлерди ғана емес , оны сөзлик қурамның ишинде қарап, сөзлерин жыйнағын белгили бир нызамлылық тийкарында пайда болып, раўажланатуғын категория, пүтин бир система сыпатында баҳалайды ҳәм үйретеди.
Олай болатуғын болса лексикология тилдиң сөзлик системасы ҳәм оның раўажланыў нызаммларын изертлейтуғын илим тараўы екен.
Сөз тил илиминиң басқа тараўларында да сөз етиледи. Мәселен, морфологияда да сөз үйрениледи. Бирақ сөзге морфология тараўында дүзилиси, формасы, грамматикалық қасийети жағынан баҳа бериледи. Айтайық, адамлар деген сөз морфология нәзеринен түбир (адам) ҳәм көплик қосымтасынан (лар) турады. Мәниси ҳәм формасы бойынша атлық категориясына тийисли, затты аңлатады, дәл заттың атамасы, атаў сеплигинде ҳәм т. б. Ал лексикология тараўында болса, бул сөз сөзлик қурамның бир элементи, туўра ҳәм аўыспалы мәнилеринде қолланыла алады, синонимлик сыңарларына ийе, түпкиликли лесикалық бирликтен ибарат, күнделикли қолланылыў барысында белгили бир жағдайларда түрлише услублық та айрықшалықларға ийе болып келиўи мүмкин. Бундай байланыс ҳәм айырқшалықлар тил илиминиң басқа тараўларына да тийисли. Бул тараўлар, әлбетте өзлериниң алдыларына қойылған талапларға сәйкес сөзди белгили бир тәрепинен алып изертлейди.
Солай да лексикология ҳаққында сөз еткенимизде, сөзди өзиниң изертлеў обьекти етип алатуғын тил илиминиң басқа да тараўлары арасындағы байланыс дыққат орайымызда турыўы лазым. әсиресе сөздиң тәбиятын толығырақ түсиниўге себепши болатуғын семасиология, этимология, сондай-ақ лексикография ҳәм услубияттың өз-ара байланыслары тилдиң сөзлик қурамын ҳәр тәреплеме үйрениўде белгили әҳмийетке ийе.
Лексикология курсында, усылай етип, сөзлик қурамды ҳәр тәреплеме анализлеў қарақалпақ әдебий тилиниң раўажланыў нызамларын теориялық көз-қарастан үйрениў ушын да, тилдиң кең мүмкиншиликлеринен әдебий тилдиң нормалаына сәйкес дурыс ҳәм шебер пайдаланыў ушын да улкен әҳмийетке ийе.
Қарақалпақ тилиниң сөзлик қурамындағы көпшилик лексикалық бирликлер затлық мәниге ийе болып келеди. Олар қандай да бир затты, ҳәрекетти, зат яки ҳәрекеттиң анаў я мынаў белгисин аңлатады. Мәселен, жер, суў, таў, тас усаған сөзлер жеке турғанда да, контекст ишинде де айтыўшы менен тыңлаўшыға мәлим, сол тилде сөйлеўши улыўма халық тәрепинен қабыл етилген затлық мәнини билдиреди. Ал қызық, беккем, бийик, пәс усаған сөзлер заттың белгилерин, отырыў, жазыў, ислеў-ҳәрекетти, ерте, кеш, тез, жылдам ўақытлық белгилерди атайды. Усының менен бирге олар сәйкес грамматикалық форма, өзлерине тән грамматикалық белгилерге де ийе. Сонлықтан сөзлер затлық мәнисине, грамматикалық формасы менен белгилерине қарай анаў я мына сөз шақабына ажыратылады.
Жоқарыдағы мысалларда сөзлердиң затлық мазмуны олардың лексикалық мәнилери деп танылады да, ал грамматикалық формасы грамматикалық мәнилеринен ибарат.
Әдетте, сөз дәл жағдайда бир лексикалық мәниге ийе болса, оның грамматикалық мәнилери бир неше болып келеди. Айтайық, ручка сөзиниң затлық мазмуны- жазыў қуралын аңлатыўы. Бул- оның лексикалық мәниси. Ал ручка сөзиниң бир ғана затты билдириўи, атаў сеплигинде турыўы усы сөздиң грамматикалық мәнилеринен ибарат.
Сөз затлық мазмунды аңлатыў ушын ол тилдиң грамматикалық нызамлары тийкарында қурылған белгили формаға ийе болған болыўы керек. ҳәзирги заман қарақалпақ әдебий тилиниң сөзлик қурамындағы ҳәр қандай сөзди алып қарасақ та, оның қарақалпақ тилиниң грамматикалық нызамларына сәйкес қурылғанлығын, белгили бир формаға ийе, белгили бир хыхметти атқаратуғынлығын көремиз. Сондай-ақ биз өз ойымызды бир-биримизге жеткериў сөз ҳәм сөзлер арқалы бир-биримз бенен пикир алысыўымыз ушын гез келген сөзлердиң әйтеўир бир жыйнағынан пайдаланбаймыз. Ал, керисинше, айтылайын деген ой-пикир тийкарында тил нызамларына сәйкес белгили бир грамматикалық байланысқа түсиремиз.Олай болмағанда сөзлердиң жыйнағынан тил арқалы қатнас жасаў жағдайында адам талабын қанаатландыратуғын ҳеш нәрсе келип шықпаған болар еди. Мәселен ?атан, ең, ушын әдиўли ет, ўазыйпа, хызмет деген сөзлерди қалай болса солай байланыссыз, усылайынша бирлестиргеннен айырым-айырым түсиниклерине басқа бир жыйнақлы ойды аңлататуғын ҳеш қандай мазмун шығара алмаймыз. Ал енди усы сөзлерди ҳәзирги заман қарақалпақ тилиниң нызамларына сәйкес грамматикалық жақтан айтылайын деген ой тийкарында байланысқа түсирсек, ?атан ушын хызмет етиў- ең әдиўли ўазыйпа деген гәп пайда болады. Бул сөзлердиң бир ойды билдириўинде олардың бир-бири менен грамматикалық байланысқа түсиўи үлкен әҳмийетке болып тур.
Қарақалпақ тилинде сөздиң грамматикалық мәнисиниң әҳмийети оғада уллы. Грамматикалық мәни, бириншиден, сөздиң лексикалық мәнисин дөретиў ушын үлкен хызмет етсе, екиншиден, гәп ишинде сөзлерди байланыстырыў, сол арқалы бир-биримиз бенен қатнасты иске асырыўға себепши болады.
Сөзлердиң лексикакалық мәнилери менен грамматикалық мәнилери арасындағы байланыс, олардың мазмуны ҳәм формасы арасындағы бирлик сыпатында танылады.
Сөздиң дәслепки тийкарғы мәниси оның туўра мәниси болады. Тийкарғы мәниси дегенде оның дәслепки белгили бир зат, қубылыс я солар арасындағы қатнасларға тән белгилерге байланыслы келип шыққан затлық мәнисин түсиниўимиз керек. Тил тийкарғы номинативлик мәни дегенди ушыратамыз. Тийкарғы наминативлик мәни дегенимиз сөздиң тийкарғы затлық мәниси болады. Мәселен, бүркит, торғай, ғаз деген сөзлердиң дәслепки мәниси, яғный тийкарғы затлық мәниси олардың қуслардың белгили бир түрин аңлатыўы. Мине бул сөзлердиң усы мәнилери туўра мәнилери болып есапланады. Егерде оларды Бүркит-жыртқыш қус, Торғайлар аспанды ушып жүр. Оқыўшылар ғаз асыраўды үйренди усаған гәплерди ушыратсақ, онда бүркит, торғай, ғаз деген сөзлердиң тек ғана өзиниң тийкарғы туўра мәнилеринде қолланылып турғанлығын аңлаймыз.
Сөзлер барлық ўақытта усылай өзиниң тийкарғы туўра мәнилеринде қолланып келе бермейди. Керисинше, олар буннан басқа да мәнилерде қолланыла бериўи мүмкин. Барлық жағдайда да сөздиң туўра мәниси оның басқа мәнилерин тексерип көриўге өлшеўиш болады. Туўра мәнини өлшеўиш етиў арқалы сөздиң гәпте қайсы мәниде қолланылып турғанын билемиз.
Усы көз қарастан биз мына төмендеги мысаллардағы гейпара сөзлердиң мәнилерин тәрийплеп қарайық:
Таўдан ушқан бүркит болдым,
Қонар жерим болған емес. (Бердақ «Болған емес»)
Дән жерде торғай болдым,
Оны ҳеш ким билген емес. (Бердақ «Болған емес»)
Бул жерде бүркит торғай деген сөзлер өзиниң туўра мәнисинде қолланып атырған жоқ. Шайыр бүркиттиң қарыўлылығына, айбатлылығына байланыслы, соған сүйене отырып, өзин қарыўлы, айбатлы, бирақ қонарына жери жоқ бүркит едим деп отыр. Ал, торғай болдым дегенде өзин әзиз едим демекши болады.
Демек, бул мысалларда бүркит, торғай деген сөзлердиң жәрдеми менен гәп қуслар ҳаққында емес, ал адам ҳаққында баратыр екен. Мине бул мәни усы сөзлердиң аўысқан мәниси болып есапланады.
Сөз аўысқан мәниде қолланылғанда, көбинесе оған қандай да бир мәнилик өткирлик топланады, дәслепки туўра мәниси менен салылыстырып қарағанда бул мәнилик өткирлик жүдә айқын сезиледи. Мысалы
Пахтакештиң гүзги ойы, гүзги тәшўиши,
Белгили ғой/ шөжелейди теримде иси.
(И.Юсупов. «Сентябрьдеги ойлар»)
Бул мысалда шөжелейди деген сөз көбейеди, қыйынласады деген мәнилерде қолланылған. Бирақ оның иси қыйынласады, иси көбейеди деген сөз дизбеклери менен салыстырып қарасақ онда шөжелейди деген сөздиң мәни өткирлиги арқалы күшейтилип турған пахтакештиң теримдеги мийнет ҳәрекетиниң пәтли барысы тыңлаўшыға да, оқыўшыға да күшли сезиледи. Ал енди оның усы контексттеги аўысқан мәнисин таўық шөжелейди деген гәптеги туўра мәнисине салыстырсақ, онда күшейтилген мәни бирден-ақ уғынылады.
Сөзлердиң аўысқан мәниси полисемиялық бир тәрепин қурайды. өйткени сөз мәнисиниң аўысыўы арқалы сөздиң мәни өриси кеңейип отырады. Мине бул нәрсе сөздиң туўра ҳәм аўысқан мәнилерин полисемияның баслы мәселеси сыпатында қараўға мүмкиншилик береди.
Тилимизде аўысқан мәнилерге ийе сөзлер көп. Олардың көпшилигиниң мәни өриси әдеўир кеңейген.
Сөз жеке турғанда, әдетте, өзиниң туўра мәнисинде уғынылады да, ал оның қайсы мәниде қолланылып турғанлығын контекстте белгили болады. Мәселен, бет сөзиниң туўра мәниси - адам мүшесиниң белгили бир бөлегин аңлатыўы, атаўы. Бирақ ол тек усы менен ғана шекленип қалмастан, тарийхый әсирлер даўамында мәнилик жақтан әдеўир кеңейип, көп мәнили сөз дәрежесине көтерилген (китаптың бети, жердиң бети, жаўдың бети ). Сондай-ақ жол сөзиниң туўра мәниси - дәл заттың атамасын аңлатыўы, жүретуғын жолды билдириўи болса, оның аўысқан мәнилерин мына контекстлерден анық байқаўға болады. Мәселе еки жол менен шешиледи- өзбекстанның өз жолы бар.
Бул жерде жол сөзи усылы, бағдары деген аўысқан мәнилерде қолланылып тур.
Сөздиң туўра мәниси де, аўысқан мәнилери де улыўма халық ушын бирдей, әдебий тилде қәлиплескен норма ретинде танылады. Сонлықтан аўысқан мәнилер де күнделикли тәжирийбеде туўра мәни сыяқлы жеделликке ийе.
Солай етип, сөздиң белгили бир зат, қубылысқа байланыслы пайда болған дәслепки затлық мәниси туўра мәни, ал туўра мәни тийкарында дөреген қосымша мәнилер аўысқан мәнилер деп аталады.
Дурысында да сөздиң туўра ҳәм аўысқан мәнилери, олар арасындағы байланыс бул тарийхый дәўирлер даўамында удайы болып туратуғын тилдеги өзгерислерден ибарат.
Сөз тил илиминиң басқа тараўларында да сөз етиледи. Мәселен, морфология да сөз үйрениледи. Бирақ сөзге морфология тараўында д6зилиси, формасы, грамматикалық қәсийети жағынан баҳа бериледи. Айтайық, адамлар деген сөз морфология нәзеринен түбир (адам) ҳәм көплик қосымтасынан (лар) турады. Мәселен ҳәм формасы бойынша атлық категориясына тийисли, затты аңлатады, дәл заттың атамасы, атаў сеплигинде ҳәм т.б. элементи, туўра ҳәм аўыспалы мәнилеринде алады, синонимлик сыңарларына ийе, түпкиликли лексикалық бирликтен ибарат. к6нделикли қолланылыў барысында белгили бир жағдайларда түрлише услублық та айрықшалықларға ийе болып келиўи мүмкин т.б.
Бундай байланыс ҳәм айрықшалықлар тил илиминиң басқа тараўларына да тийисли. Бул тараўлар, әлбетте өзлериниң алдыларына қойылған талапларға сәйкес сөзде белгили бир тәрепинен алып изертлейди.
Солай да лексикология ҳаққында сөз еткенимизде, сөзди өзиниң изертлеў объекти етип алатуғын тил илиминиң басқа да тараўлары арасындағы байланыс дыққат орайында турыўы лазым. Әсиресе сөздиң тәбиятын толығырақ түсиниўге себепши болатуғын семасиология, этимология, сондай-ақ лексикография ҳәм услубияттың өз-ара байланслары тилдиң сөзлик қурамын ҳәр тәреплеме үйрениўде белгили әҳмийетке ийе.
Сөзлик қурамды үйрениўде биз, әлбетте, лексикалық элементлерди түрли жобада сөз етемиз. Анаў я мынаў сөзге оның мәнисине, сөзлик системадағы орнына, тарийхый шығысы жағынан қайсы қатламға тийисли екенлигине, қолланылыў өрисине, қолланылыў дәрежесине, услублық өзгешелигине қарай баҳа беремиз.
Демек, лексикология курсы сөзлик қурамды үйрениўде мине усы жоқарыда аталған ўазыйпаларды ҳәр тәреплеме иске асырыўды нәзерде тутады, яғный ол сөзлик қурамды п6тин бир система сыпатында қарап, оны семасиологиялық айрықшалықлары, қурамы, тарийхый шығысы, қолланыў өриси, услублық өзгешеликлери,
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: