Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


БИЛИМЛЕНДИРИЎГЕ ТИЙИСЛИ НЕОЛОГИЗМЛЕР
Белгили орыс алымы Г.О.Винокур газета тилин қәлипке түскен (штампованный) тил, деп баҳалап, онда қолланыўшы сөзлер сөз емес, ал, термин, деп көрсетеди1. Бирақ, газета тилиндеги дөретиўшилик ҳаққындағы гәп кеткенде Г.О.Винокурдың пикирлерине толық қосылыўға болады. Себеби, ол журналист дөретиўшилиги синтаксисте, яғный, ол өз стильлик шеберлигин тек газетада көрсете алады, деп есаплайды2. Ал, тилши алым Г.Я.Солганик болса, Г.О.Винокур газета тилиниң өзине тән тәреплерин ашып бере алмағанлығын, газета тили толығы менен қурамалы ҳәм лингвистикалық көз - қарастан бир қатар белгилерине ийе болған қубылыс, екенлигин атап өтеди3. Газета тилине баҳа бериўде В.Г.Костомаров концепциясы айрықша әҳмийетке ийе. Оның көрсетип өтиўинше, газета тили тәсиршеңлик (экспрессивлик) ҳәм стандартлықтың өз - ара қатнасларына, олардың алмасып қолланылыўына тийкарланған тил болып есапланады4.
Стандарлық ҳәм экспрессивликтиң өз - ара алмасып қолланылыўы, уйғынласыўы, гейде қарама - қарсы газета материалларының тили тәрепинен әпиўайы, нейтрал тил бирликлерине бай, көркемликтиң анаў ямаса мынаў дәрежеде күшли сәўлелениўин тәмийинлейди.
Ал, газетадағы нақыл - мақаллар, фразеологиялық тил бирликлери, неологизм сөзлер усы тилдиң, усы тилде шығып атырған газетаның ийеси болған халықтың мәденияты, үри-әдети, жасаў тәризи, келешекке умтылыслары, ўақыяларға қатнасы менен тығыз байланыслы. Олар газетада образлылық ҳәм экспрессивликти пайда етиўши әҳмийетли қурал болып, көркем, сиясий ҳәм публицистикалық текстлердиң тәсиршеңлигин және де асырады. Олардың өз ана тилиндеги сөзлик байлардан хабардан болыўына хызмет қылады.
Неологизмлер, фразеологиялық сөз бирликлери публицистикалық стильде, әсиресе, газета тилинде әҳмийетли орын ийелейди. Олардың баспасөз тилинде қолланылыўы бойынша өзбек тил билиминде1, орыс тил билиминде2 бир қатар илимий жумыслар исленген. Бир қатар арнаўлы мақалалар жазылған. Бирақ, неологизм сөзлердиң, фразеологиялық тил бирликлериниң ҳәм нақыл-мақаллардың газета тилинде тутқан орны ҳәм қолланылыў өзгешеликлери бойынша қарақалпақ тилбилиминде де, журналистикасында да арнаўлы илимий жумыслар исленбеди3.
Баспасөз оператив, дәўир менен тең қәдем таслайтуғын, адамлардың жәмийетлик-социаллық турмысы менен бир қанша байланысқан, сөз ҳәм тил бирликлеринен дөретиўшилик пенен пайдаланатуғын, жаңалықларды жаратыў имкәниятлары бир қанша кең болған ғалаба хабар қуралларының бир түри саналады. Онда айрым ўақытларда ҳеш бир сөзликте ямаса әдебий китапларда ушырамайтуғын ибаралар, сөзлер, неологизмлер ҳәм тил бирликлери ушырасып қалыўы да итимал. Деген менен бул журналистлерге ямаса басқа да авторларға тилден қалай болса солай пайдаланыў ҳуқықын бермейди. Себеби, газета тили – бул ҳәмме ўақытта ана тилиниң айнасы болып қалыўы керек.
Бизге белгили болғанындай-ақ, газета бул жаңалық жаршысы, жәмийетлик турмысымыздағы ҳәр қыйлы жаңалықларды, хабарларды ҳәм ўақыяларды кең жәмийетшиликке бириншилерден болып жеткеретуғын ғалаба хабар қуралы болып табылады. Ал, халық турмысында илимий техникалық прогресске байланыслы пайда болып атырған өзгерислер, раўажланыўлар өз гезегинде сәйкес жаңа атамаларды пайда етеди. Мине, усындай атамалар менен терминлер ҳәм жаңа сөзлер ең дәслеп газета тилинде өзиниң көринисин табады.
Бүгинги глобалласқан жәмийетте болса, илимий техникалық прогресс ҳәм техникалық жетискенликлерге байланыслы пайда болып атырған терминлердиң саны күн сайын артып бармақта. Оларды биз тараўлар бойынша ажырататуғын болсақ, экономикаға байланыслы терминлер ҳәм жаңа сөзлер, педагогикаға ямаса билимлендириў тараўына байланыслы терминлер ҳәм жаңа сөзлер, журналистика тараўына тийисли терминлер ҳәм жаңа сөзлер, математикаға байланыслы терминлер ҳәм жаңа сөзлер ҳәм т.б. деп топарларға ажыратыўымыз мүмкин. Бирақ, газеталарда көбирек билимлендириўге ҳәм экономикаға байланыслы терминлер менен жаңа сөзлер ушырасатуғын болғанлықтан, биз усы еки тараўға тийисли сөзлерди үйрениў менен шекленбекшимиз. Себеби, бириншиден, бүгинги газеталарда усы тараўларға тийисли терминлер менен жаңа сөзлер жетекшилик қылса, екиншиден, қалған басқа тараўларды да қамтыў бизиң жумысымыздың көлемине жайғаспайды. Сонлықтан да, жумысымыздың усы бабында, педагогика тараўына тийисли, яғыный билимлендириў тараўына тийисли терминлер менен неологизмлерге тоқтылып өтиўди мақул таптық.
«Дүньяға келген ҳәр бир нәрестениң инсан болып жетилисиўи ушын оған терең ақыл, тынық ой-парасат ҳәм ушқыр қыял керек» - дейди даналарымыз. Ал, булардың тийкары билим ҳәм илим болып табылады. Сонлықтан да, ата - ананың тийкарғы парызларының бири - бул өз перзентине билим бериў, өнер ийелетиў, илимли етиўи болып табылады. Бул ҳаққында түркий тиллес халықларының уллы алымлары Беруний, Ахмет Яссауий, Улығбек, Иймам Аль-Бухарий ҳәм басқалар жас әўладты тәрбиялаўда өзлериниң педагогикалық көз-қарасларын, тәлим-тәрбиялық пикирлерин жазып қалдырған. Бул пикирлер ҳәзирги күнде де өз қунлылығына ийе. XI әсирде жасаған уллы шайыр Юсуф Хас Хажиб өзиниң «Бахытқа баслаўшы билим» шығармасында: «Билим - бала ушын бахыттың гилти» - деп есаплап, адамға билимниң зәрүрлиги, турмыслық мәниси, дүньяға көз - қарасы ҳәм де инсан пазыйлетлери ҳаққындағы даналық нәсиятларын береди. Биз, бул шығармалар арқалы тек ғана тәлим - тәрбияның әҳмийетин, оның инсан ушын зәрүрликлерин ғана билип қоймастан, соның менен бирге олар арқалы халық педагогикасына тийисли сөзлер ҳәм терминлер менен де танысамыз. Демек, усыларға сүйенип педагогикаға, яғный билимлендириў тараўына тийисли сөзлердиң, терминлердиң қәлиплесиў тарийхы жүдә ерте дәўирлерден басланады деп айтыўымыз мүмкин.
Билимлендириўге ямаса педагогикаға, тәлим ҳәм тәрбия ислерине байланыслы уғымлардың атамасы сыпатында, усы тараўда дөреген ҳәм кең түрде қолланылатуғын арнаўлы атамаларды түсинемиз. Тәлим ҳәм тәрбия ислери дүньядағы басқа барлық халықлар сыяқлы қарақалпақ халқы тарийхында да ерте дәўирлерден – ақ, жәмийетлик турмыс талабы болып келди. Соған байланыслы усы тараўға тийисли уғымлар, лексикалық атамалар түринде тилдиң сөзлик қурамынан белгили орынды ийелеп келгенлиги де нызамлы жағдай. Және де жәмийетлик турмысымыздағы раўажланыўлар, алға илгерилеўлер, илим ҳәм техникалық жетискенликлер халықтың күнделикли турмысындағы баслы мәселе болған педагогикалық тәлимге ҳәм тәрбияға байланыслы сөзлердиң қәлиплесип ҳәм раўажланып барыўына тийкар салды.
Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң лексикасына нәзер аўдарсақ, онда тәлим ҳәм тәрбияға байланыслы сөзлерди, атамаларды көплеп ушаратамыз. Олардың тилимизде пайда болыўы ҳәм қәлиплесиўине педагогика илиминиң раўажланыў басқышлары себепши болды десек қәтелеспеймиз. Қарақалпақстанда улыўма ҳәм профессионаллық билим бериўши орта арнаўлы ҳәм жоқары оқыў орынларының ашылыўы, жумыс ислеўи, сабақлықлар менен оқыў қуралларының баспадан шығыўы, арнаўлы илимий ҳәм илимий - әмелий әдебиятлардың дөретилип, жәмийетшиликке усынылыўы, тәлим ҳәм тәрбияның илимий изертлеўлердиң объектине айланыўы ҳәм де газеталарда, миллий баспасөзимизде усыларға байланыслы мақалалардың жийи жәрияланыўы ҳәм басқа да жағдайлар билимлендириў тараўына тийисли сөзлердиң тилимиздиң лексикасын байытыўға, жетилистириўге жетерлише пәт енгизди. Нәтийжеде, басқа да тараўлық сөзлер менен бир қатарда үлкен бир арнаўлы атамалар ретинде көзге түсип, ҳәзирги күнде еле де раўажланып атыр. Олардың ишинде тәлим ҳәм тәрбияның теориялық тийкарларына, тарийхына, мазмунына, оқытыўдың усыллары менен әдислерине, түрлерине байланыслы ҳәм т.б. уғымларды аңлатыўшы лексикалық бирликлер бар. Мәселен: ақыл тәрбиясы, аңлылық принципи, гүрриң усылы, дедуктивлик усыл, дидактика, дидактикалық принцип, жәмийетлик пайдалы мийнет, көнликпе, методика, методикалық кеңес, мийнет тәрбиясы, өз бетинше жумыслар, педагогикалық идея, педагогикалық көз-қарас, педагогикалық такт, саналылық, сезиў ҳалаты, синтез, физикалық тәрбия, хошаметлеў, шөлкемлестириў дәўири ҳәм т.б. Кейинги жылларға келип: рейтинг баҳалаў, рейтинг дәптери, инновациялық технрология, кластер, блиц сораў, тренинг орайы ҳәм т.б. кирип келди.
Усындай сөзлердиң, жаңа уғымлардың, таза терминлердиң кирип келиўине байланыслы қарақалпақ лексикографиясында педагогика ҳәм психология илимлерине байланыслы арнаўлы түрде сөзликлер дүзиў ислерине кейинги жыллары дыққат аўдарылмақта. Усы күнге шекемги педагогикалық терминология күнделикли тәлим-тәрбия ислери, сабақлықлар, оқыў қураллары, илимий әдебиятлар, сондай-ақ, баспасөз бетлери арқалы жетилисип, қәлиплести ҳәм ҳәзирги раўажланыў дәрежесине жетти. Солай да, айтып өтиў керек, кеңеслер аўқамы дәўирлеринде түрли себеплерге байланыслы ана тилимизде бурыннан бар гейпара сөз ҳәм атамалардың орнына орыс тилинен ямаса орыс тили арқалы басқа тиллерден алып, сөзлерди жасалма түрде қолланыўдың үрдиске айланып келгенлиги белгили. Бул жағдай педагогикалық терминлер қурамына да, билимлендириў тараўы лексикасына да қатнаслы болып келди. Мәселен, топар орнына группа, дөгерек орнына кружок, уран орнына девиз, қоңыраў орнына звонок, тапсырма орнына задание, жоба орнына план (шығарманың планы), бағдарлама орнына программа, дәптер орнына тетрадь ҳәм т.б. сөзлердиң орынсыз түрде қолланылыўы әдебий тилдиң өлшеминдей болғанлығы белгили.
Қарақалпақстанда педагогикалық ой-пикирлердиң раўажланыўы өзиниң ески тарийхына ийе. Оның түп дереклерин халық аўызеки дөретпелеринен ҳәм классик шайырларымыздың шығармаларынан табыў мүмкин. Қарақалпақ халқы көп әсирлик тарийхында өз мәдениятын қәлиплестирди, тәлим-тәрбия ҳәм ағартыўшылық ислерине байланыслы өзиниң көплеген жасаў, өмир сүриў қағыйдаларын аўызеки дөретпелеринде келтирип өткен. Буны көбирек халықтың сөз ғәзийнеси есапланған нақыл-мақалларда көриўимиз мүмкин. Мысалы:
Оқыған озар, оқымаған тозар.
Билеги күшли бирди жығады, билими күшли мыңды жығады.
Билим ақылдың шырағы.
Көре-көре көсем боларсаң.
Устазы жақсының, устамы жақсы.
Асық ойнаған азар, топ ойнаған тозар,
Ҳәммесинен көп оқып, билим алған озар.
Устаз атаңнан уллы.
Алым болсаң әлем сеники.
Билимли елге нур жаўар ҳәм т.б.

Демек, билимлендириў тараўына тийисли педагогикалық фактлер ҳәм қубылыслар, илимий-педагогикалық түсиниклер ҳәм соған сәйкес терминлер пайда болмастан бурын-ақ, аўызеки халық тилинде жедел қолланылған. Қарақалпақ тилиниң ҳәзирги билимлендириў тараўы лексикасы ески жәмийет түсиниги ҳәм қубылыслары менен тығыз байланыслы болған терминлерди де өз ишине алады. Яғный, билимлендириў ҳәр қандай дәўирде де жәмийеттеги өзгерислер, ўақыя ҳәм жаңалықлар менен, улыўма жәмийет ҳәм оның айырым бөлими менен байланыслы болып келеди.
Қарақалпақ тилинде тәлим - тәрбияға байланыслы сөз ҳәм сөз дизбеклеринен: тәлим - наставления, учение, билим - знания, образования, ақыл бериў, ақыл үйретиў - учить уму, разуму ҳәм тағы басқалары дәслеп неологизм сөзлер болған болса да, кейин ўақыттың өтиўи менен олар бәршеге теңдей түсиниклилик дәрежесине жетти ҳәм билимлендириў тараўында жийи қолланыўшы сөзлер болып жетилисти.
Қарақалпақстанда педагогикалық ой-пикирлерди ҳәм билимлерди қәлиплестирип ҳәм раўажландырыўда күнделикли баспасөздиң: газета ҳәм журналлардың орны айрықша гиреўли болды. Онда әсиресе, саўатлылыққа шақырыў, билим бериўге, ул-қызларды мектеплерде оқытыў мәселелери сөз етилген материалларда билимлендириў тараўына байланыслы сөзлерди көплеп ушыратыў мүмкин. Мәселен, «Лекбез оқыўындағы көз бояўшылықлардың бети ашылды», «Оқыў ислериндеги кемисликлер тез саплансын» («Қызыл Қарақалпақстан» 01.02.1935 ж.), «Лекбез муғәлими Сапар улы оқыўды 15-октябрден ашып, оқытып келген», «Ҳәзирги мектепте бизлер отыратуғын парталар жеткиликсиз» ҳәм т.б.
Қарақалпақ тилинде билимлендириўге байланыслы айырым сөзлердиң қолланылыўы жийилесип (мектеп, парта, муғәллим, сабақ, оқытыў, оқыў, ҳәм т.б.), ал, айырымлары қолланыўдан шығып қалды (лекбез, медиресе, мола, мөр ҳәм т.б.). Және биреўлери өткен дәўирдеги мәнисин сақлаған ҳалда термин болып қәлиплесип барды, ал гейпаралары өзиниң мәнисин ҳәзирге шекем сақлап келмекте. Мысалы: мектеп, оқыў, оқыўлық, белсенди, тепериш, әлипбе, жедел, бәсеке, дәлил, тәнепис, бирлеспе-уйым, оқыў үскенелери ҳәм т.б.
Биз, билимлендириў тараўына тән болған неологизм сөзлерди төмендегише топарларға бөлиўди мақул көрдик:
1) Тәрбияға байланыслы: тәрбиялық жумыслар технологиясы, педагогикалық тәсир етиў, тренинг, контакт, интерактив, тәрбия сааты, тәрбияшы-тренер, детерминантлар, көнликпе, тәрбия ислериниң анализи ҳәм т.б.
2) Дидактикалық: ақлый жетиклик, дидактика принциплери, түсиникли етип оқыў, функционал хызмет компоненти, диагностикалық анализ, тәрбия системасы, тәлим анализи ҳәм т.б.
3) Мектеп турмысына байланыслы: методикалық бирлеспе, дәстүрий оқытыў, дәстүрий емес тәлим, раўажландырыўшы тәлим, актив методлар, вертуал сабақ, стандарт сабақ, эвристикалық тәлим, аралықтағы оқытыў, технологиялық карта, андрагогика, репродуктив стиль, машқалалы тәлим (муаммоли таълим), прогностика, кепилли нәтийжеге ерисиў (кафолатли натижага эришиш), аккредитация, рейтинг баҳалаў, тест ҳәм т.б.
4) Сабақ өтиў усылларына байланыслы: «танысыў технологиясы», «түсиниклер анализи», «басқышпа-басқыш технологиясы, «бумеранг», «3х4 технологиясы», «резюме технологиясы», «Лабиринт технологиясы», «Бәсикелесиў технологиясы», «қатнас технологиясы», «сценарий технологиясы», «дебат», «ролик», «консенсус ҳәм конфронтация», «скарабей технологиясы» ҳәм т.б.
Елимизде бийғәрез демократиялық мәмлекеттиң қурылыўы, қарақалпақ тилине нызамлы түрде мәмлекетлик тил бийлигиниң берилиўи менен әдебий тилимиз иркинишсиз раўажланыўдың гүзар жолына қәдем таслады. Нәтийжеде сөзлик қурамда көринетуғын унамсыз жасалма иллетлерди сапластырыў, ана тилимиздиң таўсылмас байлықлары менен мүмкиншиликлеринен толық пайдаланыў мүмкин болды. Бул ийгиликли иске пүткил жәмийетлик қәнигелер, алымлар жедел қатнасып киятыр.
Әмелий илажлардың әҳмийетли бир түри ретинде мектеп турмысына, педагогика ҳәм психология илимлерине байланыслы терминлерди өзлестириў, жетилистириў ҳәм унификациялаў мақсетинде арнаўлы сөзликлер исленип, олар киши көлемде баспадан шығарылды. Солардың бири «Мектеп турмысына байланыслы терминлердиң орысша-қарақалпақша қысқаша сөзлиги», «Педагогика-психология терминлериниң орысша-қарақалпақша түсиндирме сөзлиги» деген атамаларда усынылған сөзликлер болып есапланады.
Аты аталған биринши китапшада мектеп турмысынан алынған оқыўшылар лексикасында жийи қолланылатуғын терминлер әдебий тилдиң ҳәзирги раўажланыў талапларына сәйкес түрлерде оларды сөйлеў айналысында турақластырыў мақсетинде таңлап берилген. Ал, екинши сөзлик педагогика ҳәм психология терминлериниң қысқаша орысша-қарақалпақша түсиндирме сөзлигинен ибарат.
Бул түсиндирме сөзлик дүзиўшилердиң белгилеп өткениндей-ақ, ана тилимиздиң мәмлекетлик бийлик алыў шарапаты негизинде исленген педагогика ҳәм психология уғымларын ҳәммениң бир түрде, бир мәниде орынлы қолланылыўына, әдебий тилдиң жетилисиўине, сөз қорының байыўына, пикирди ықшам етип дәл айтыўға жәрдем береди. Оқытыўшылардың билимлерди сөзлик тийкарында анық баян етиўине оқыўшылардың билимлерди аңлап өзлестириўине сөз бенен тәрбиялық тәсир жасаўдың өткирлигине, нәтийжеде оқыў орынлары менен үйдеги тәлим-тәрбия жумысларының сапасының жақсыланыўына нәтийжесиниң артыўына мүмкиншилик жаратады.
Сөзлик көлеми жағынан да, сәйкес педагогикалық терминлерди қамтыўы бойынша да ҳәзирги илимий-әмелий талапларды толық қанаатландырарлық дәрежеде емес, деген менен қарақалпақ лексикологиясында дәслепки тәжирийбе сыпатында баҳалы қолланба болып табылады.
Ҳақыйқатында педагогикалық илимлер терминологиясы қарақалпақ әдебий тилиниң сөзлик қурамында оғада үлкен бир терминлик қатламлардың бири екенлиги мәлим. Оның үстине бул тараўлық арнаўлы атамалар подсистемасында шатаслықлар, түрлише атаў ҳәм қолланыў ҳалатлары көбирек көзге түседи. Соңғы жыллар даўамында ҳәттеки бурыннан бар мектеп турмысына байланыслы атамаларды жасалма түрде орысша атаў да, әсиресе, усы тараўда ушырасады.
Әдебий тилдиң ҳәзирги раўажланыў талаплары тийкарында улыўма жәмийетшиликтиң, қәнигелердиң, тилши алымлар менен методистлердиң ғалаба хабар қуралларының жәрдеми менен мәмлекетлик тил ҳаққындағы нызамға сәйкес педагогикалық терминлерде, сондай-ақ мектеп турмысы бойынша басқа да атамаларда орын алып келген жасалмалықты сапластырыў, терминлер унификациясын тәмийин етиў бағдарында бираз илажлар исленди.
Солай да жақын жыллар ишинде қарақалпақ лексикологиясында педагогикалық көлем сөзликлердиң дөретилиўи лексикографлар алдында турған ўазыйпалардың бирине айланыўы керек.
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: