Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


1-курс журналистика топары ушын КОНСПЕКТ
Неологизимлер - тилдиң барлық системалық талапларына жуўап беретуғын, анаў ямаса мынаў дәрежеде нызамластырылған, көпшилик түрлери сөзликлерде көрсетип берилген, жаңа түсиниклерди билдиретуғын тил бирликлери саналады1. Неологизм термини менен үйрениплип атырған тилдиң лексикалық қатламындағы жаңалықлар, жазыўшылар, шайырлар ҳәм журналистлердиң индивидуал сөз қолланыўлары, бир қатар миллетлердиң тил тараўларында арнаўлы изертленген2.
Қарақалпақ тилиндеги тилбилими тараўына тийисли әдебиятларға сүйенетуғын болса, оларда неологизимге төмендегише анықлама бериледи:
«Турмыстағы болып атырған жаңалықларға, қубылысларға, олардың ҳәр түрли белгилерине байланыслы тазадан дөрелип атырған түсиниклерди билдиретуғын сөзлерге неологизм делинеди». Мысалы: исбилермен, ойлап табыўшы, сапа белгиси, дебютант, өндирислик басқарма, мектеп-интернат, жер жолдасы, айықтырғыш ҳәм т.б3.
Неологизмлер ҳәммеге бирдей түсиникли болып жийи қолланылып кетпегенше кем қолланылатуғын сөзлер топарында қалады. Ал, олардың бир топары ҳәммеге бирдей түсиникли болып, улыўма қолланыўшы сөзлердиң қатарында жийи-жийи жумсалса, онда ол неологизм болыўдан қалады да, тийкарғы сөзлик қордың қатарындағы сөзлердиң топарына енип, белсенди сөзлерге айланып кетеди. Мысалы: ушқыш, өндирис деген сөзлер өз ўақтында неологизм сыпатында қаралған болса, ҳәзирги ўақытта улыўма кең қолланыўшы сөзлердиң қатарында жийи жумсалады ҳәм жаңа сөз болып есапланбайды.
Қарақалпақ тилинде неологизм сөзлер төмендеги усыллар арқалы дөреледи.
1. Семантикалық усыл. Тилде бурыннан киятырған сөзлердиң мәнилериниң үстине жаңа мәни қосыў ҳәм мәнилериниң аўысыўы арқалы жаңа сөзлер жасалады. Мысалы: ағза, жарыс, үндеў, туўысқан, жолдас, айлық деген сөзлер бурыннан қарақалпақ тилинде бар сөзлер. Ал, кейинирек оларға жаңадан мәни қосылды. Мәселен, ағза сөзи алдын адамның белгили бир дене мүшесин ғана аңлатып келген болса, кейинирек бир шөлкемниң, органның ҳәм т.б. тең ҳуқық адамы деген мәниде жумсалатуғын болды. Жарыс сөзи бурын ат жарыстырыўды, адамлардың пияда жарысыўларын билдирип келген болса, кейинирек, оған жаңа мәни қосылды. Үндеў сөзи де бурын тек сес шығарыў мәнисинде жумсалған болса, кейинирек оған жаңа мәни қосылып, басқаша түсиникти аңлататуғын болды. Туўысқан, айлық, жолдас сөзлериниң де жағдайы усындай болды. Әсиресе, булардың тилимзге орнығыўында баспасөз материалларының тәсири күшли болды. Мәселен:
2. Грамматикалық усыл. Бул еки түрли: қосымталардың қосылыўы ҳәм сөзлердиң биригиўи және дизбеклесиўи арқалы жасалады.
а) қосымта қосыў усылында түбир сөзлерге қосымталардың қосылыўы арқалы неологизмлер жасалады. Мысалы: тилши, хабаршы, баслама, көрсетпе, аўдарма, ығаллы, есапшы, гуўалық, ертелик ҳәм т.б. сыяқлы сөзлер тилимизге қосымталардың жалғаныўы менен жасалып, неологизм сөз сыпатында кирип келди. Олардың жасалыўында -шы\-ши, -ма\-ме, -лы\-лық қосымталары хызмет атқарды.
б) сөзлердиң биригиўи ҳәм дизбеклесиўи усылында сөзлер өз-ара биригип ямаса дизбеклесиўи арқәлы неологизмлер пайда болады. Мысалы: баспасөз, шегара, тилхат, жолбасшы, журтбасшы, музжарғыш ҳәм т.б. сыяқлы. Булар биригиў арқәлы дөрелген сөз. Өз дәўир ушын неологизм болған болса да, бүгинги күнде неологизм сөзлер қатарынан шығып қалды. Бирақ, усы усыл арқалы тилимизге басқада неологизмлер кирип келмекте. Мәселен:
3. Сөзлердиң аўысыў усылы. Қарақалпақ тилине басқа тиллерден көплеген сөзлер өз қәлпинде келип кирди. Олар басқа тиллерден кирген жаңа сөзлер. Мысалы: доцент, этюд, кометика, орбита, космос ҳәм т.б. Бул усыл тилимизде еле де жеделлик пенен хызмет етип, тилимиздиң лексикалық қатламының кеңейип, байып бараўына үлкен үлесин қоспақта. Әсиресе, ол арқалы билимлендириў, педагогика тараўына тийисли, мысалы: инновация, рейтин, мотив, технология, интерактив, ролик, конфронтация, тренинг ҳәм т.б. сыяқлы, экономика тараўына тийисли, мысалы: экономия, фонд, доход, потенциаль, динамизм, резерв, сектор, аренда, ассоцация, биржа, кредит, инфрастуктура ҳәм т.б. сыяқлы жаңа сөзлер тилимизге кирип келмекте.
Кейинги жылларда жәмийетлик-сиясий ҳәм мәдений өзгерислерге байланыслы тилимизге жанадан-жаңа сөзлер, терминлер кирип келмекте. Бундай сөзлер ғалаба хабар қуралларында, соның ишинде, биринши нәўбетте, газеталарда өз көринисин таппақта. Олар арасында түрли тараўларға тийисли, түрли ўақыяларды сәўлелендириўге хызмет қылыўшы неологизмлер, сондай-ақ, неологизм характериндеги ибаралар ҳәм фразеологиялық сөз дизбеклери орын алған. Мәселен, тубалаўшылық жылларын артқа таслаў, қайта қурыў нәпеси менен жасаў, пәклениў самалы есиў ҳәм т.б. Соны да айрықша атап өтиўимиз керек, айрым бундай тил бирликлери тек бир мәртебе қолланып, кейин қолланыўдан шығып қалып атырғанларын да ушыратыў мүмкин. Ал, айрымларының вариантлары пайда болмақта.
XX әсирдиң 80-жылларында газеталарда көплеген таза ибаралар, тил бирликлери ҳәм сөз дизбеклери пайда болды. Олар газета тилиндеги баянланып атырған ўақыяларды, жағдайларды, қубылысларды ҳәм сәўлеленип атырған көринисти тәсирли бериў ушын, экспрессивлик хызметин атқарған десек болады. Мәселен: «Бирақ, тилекке қарсы бул автокәрханада талапты толық қанаатландырыўға шын ықлас, умтылыс, ҳәрекет, бүгинги қайта қурыў нәпеси оншама сезилмейди» («ЕҚ.» 12.04.1986). Мине, бул ибара сол дәўирдеги жәмийеттеги өзгерислерди өзинде толық сәўлелендирген болып, бирақ, сол дәўир өткеннен кейин газетада қолланыўдан түсип қалды. Кейинирек, оның орнына басқаша, мәселен, жумысларды жетилистириў, жанландырыў ямаса бурылыс жасаў сыяқлы вариантлары пайда болды. Мысалы: «…бундай жағдайда миннетлемени де, планды орынлаў мүмкин емес, жумыста жаңаша бурылыс жасаў талап етиледи» («ЕҚ.» 21.09. 1988).
Әлбетте, баспасөз тили әдебий тилди белгилеўши үлкен дерек болып есапланады. Себеби, газета тилинде әдебий тилдиң орфоэпиялық, орфографиялық, лексикалық, грамматикалық ҳәм стилистикалық нормалары өз сәўлелениўин табады. Газета материаллары стилистикалық, грамматикалық ҳәм ўақыяны баянлаўы тәрепинен бир-биринен ажыралып турады. Бирақ, олардың ҳәр биринде жаңа сөзлер, неологизмлер қолланыўы мүмкин. Бул жағдай газета тилиниң қурамалылығын пайда етеди, гезета тилинде гетерогенлик1 белгини пайда етеди. Егер баспасөз бетлеринде баллетристикалық материал берилсе, эмоционаллық, экспрессивлик ҳәм образлылық және де артады, бул жағдай да газета тилин сыпатлаўшы белгилерден бири есапланады1.
Ғәрезсиз елимизде баспасөз халық санасына тәсир етиўши, халықты миллий ғәрезсизлик идеясы руўхында тәрбиялаўшы, халық пенен байланыстырыўшы шөлкем, оларды бирлестириўши ең өткир қурал деп қаралады. Соның ушын да, баспасөз тили әпиўайы, анық, түсиникли болып, ҳәр қандай жағдайда да бәлент-пәрўаз гәплерден барынша аўлақ болыўы керек. Әсиресе, жаңа сөзлерди, терминлерди, нологизмлерди қолланғанда журналист барынша қырағы болыўы, тилден өз билдилигинше пайдалана бермеўи керек. Себеби, тил - бул халықтың миллий қәдириятлары, руўхый дүньясы, ҳәттеки идеологиясының бир бөлими саналады, ол адамлар арасында тек қарым-қатнас қуралы ғана емес, ал, соның менен бирге адамзатты тәрбиялаўдың да әҳмийетли қуралы болып есапланады. Оның тәкирарланбас имканиятларын жүзеге шығарыў, раўажландырыў, байытып ҳәм жетилистирип барыў ушын миллеттиң ҳәр бир перзенти жуўапкерли ҳәм оның келешеги ушын ҳеш ким бийпарқ болмаўы керек.
Қарақалпақ тили қарақалпақ халқының миллий әдебий тили болып қалмай, халқымыздың жоқары руўхыйлық ҳәм мәдениятын асырыў, жетискенликлеримиз ҳаққында мақтаныш етиў, өзлигимизди аңлаў ушын тийкарғы қурал екен, демек, оған ҳәр дайым ғамхорлық етип, итибар бериў тийкарғы ўазыйпамыз. Әдебий тилге болған итибар, оның абыройын көтериў ўазыйпасы болса, оның қағыйдаларына, яғный әдебий тилден пайдаланыўдың нормаларын қатаң сақлаў менен белгиленеди. Қарақалпақ әдебий тилиниң мәмлекетлик тил сыпатындағы орнын тәмийинлеў - жәмийетлик-сиясий, руўхый-мәдений, экономикалық турмысымыздағы ролин асырыў, тәлим-тәрбия, ис жүргизиў, баспа ислери, ғалаба хабар қуралларында жоқары мәдениятлылық пенен пайдаланыў, сөз байлығы ҳәм тилдиң грамматикалық қурылысындағы өзгерислерди қалыс баҳалап, тилдиң раўажланыўы ушын саналы қатнас жасаўды әмелге асырыў ўазыйпалары менен тиккелей байланыслы.
Ғәрезсизликтиң дәслепки күнлеринен баслап-ақ, қарақалпақ тилине мәмлекетлик тил бийлиги дәрежесиниң берилиўи бийкардан-бийкарға болған ўақыя емес. Сондай-ақ, бул мәзи рәсмий хүжжетте емес, керисинше, усы миллет ўәкиллерине, ана тилимизге болған шексиз ҳүрмет-итибардың бир үлгиси деп қараўымыз керек. Усының нәтийжесинде қарақалпақ тилине дыққат қаратылып, жәмийетлик-сиясий, экономикалық, руўхый-ағартыўшылық ҳәм басқа да тараўларда мәмлекетлик тил әмелде қолланыла баслады. Оның бай мүминшиликлеринен орынлы ҳәм дурыс пайдаланыў ушын жазыўшылар, шайырлар, алымлар, оқытыўшылар ат салысып, әсиресе, журналистлердиң күшли ҳәрекети сезиледи. Соның нәтийжесинде баспасөзде, радиода, телевидениеде қарақалпақ әдебий тилиниң өзине тәнлиги, сөз қолланыўда, грамматикалық формалардан пайдаланыўда, жаңа сөз (неологизим сөзлер) ҳәм терминлерди қолланыўда ҳәр қыйлы пикирлер айтылды. Олар арасында баспасөз тилине айрықша итибар қаратылды. Себеби, баспасөз - бул миллеттиң жаршысы, руўхыйлық ҳәм ағартыўшылық айнасы, әҳмийетли тәрбия қуралы есапланады. Баспасөз усы ўазыйпаларды атқарыўда қарақалпақ тилиниң өз имканиятларын жүзеге шығарыў, оның келешектеги орнын белгилеў, әдебий тилдиң нызам - қағыйдаларын сақлаў, халықтың саўатлылығын, сөйлеў ҳәм жазыў мәдениятын жетилистириўде үлкен әхмийетке ийе. Қарақалпақ әдебий тилинде болып атырған жағдайларды бақлап барыў, талықлаў, баҳалаў ҳәм тийисли жуўмақлар шығарыў, надурыс бағдарлардан қайтарыў ямаса оларды дүзетиў мәселесинде баспасөз үлкен ўазыйпаны атқарады.
Қарақалпақ әдебий тили жазыўда, сөйлеўде өзиниң қатаң нызам-қағыйдаларына, яғный әдебий тил нормаларына ийе. Әдебий тил нормаларына қатаң әмел қылыў ана тилимизге, оның ийелери болған қарақалпақ халқына, киндик қанымыз тамған Қарақалпақстанға болған ҳүрметимиздиң бир белгиси. Әсиресе, әдебий тил қағыйдаларына итибар қаратыў баспасөз хызметкерлерине, журналистлерге үлкен жуўапкершилик жүклейди. Себеби, баспасөз тили - қарақалпақ тилиниң, тил мәдениятының айнасы есапланады. Әдебий тилдиң қағыйдаларын дурыс өзлестириў ҳәм де оған әмел кылыўды тәмийинлеў барысында тәлим - тәрбия орынлары, баспасөз, баспа ислери, радио - телевидение әҳмийетли ўазыйпаны атқарады. Әдебий тилди оқытыў, оның қағыйдаларына мас жазыў, әдебий тилде сөйлеўде әсиресе, баспасөздиң тәсири күшли. Баспасөз жазба дерек сыпатында әдебий тил қағыйдаларын өзлестириўде үлги ўазыйпасын атқарады. Сонлықтан да, баспасөз тили ҳәмме үлги алатуғын тил сыпатында қаралып, жәмийет ағзалары баспасөзге қарап өз жазыўын ҳәм сөйлеўин қәлиплестирип барады.
Ғәрезсизликтиң дәслепки күнлеринен баслап-ақ, баспасөзде жазыў көриниси түптен өзгертилип, тил мәдениятының артып барғанын гүзетиўимиз мүмкин. Баспасөз материалларының мазмуны ғәрезсизлик, азатлық, еркинлик, дөретиўшилик, тарийхый, миллий, диний қәдириятларға ҳүрмет, келешекке исеним идеялары менен байытылды. Журналистлердиң еркин дөретиўшилик пенен қәлем тербетиўине имканиятлар жаратылды. Журналистлердиң ҳуқықларын кепиллеўши бир қатар нызамлардың қабыл етилиўи, олардың дөретиўшилигине, белсендилигине нәтийжели тәсир жасады. Олардың ана тилинен пайдаланыўында бираз болса да жанлы дөретиўшилик ҳәрекет көзге тасланады. Әсиресе, бурын оншама қолланыла бермейтуғын нақыл-мақалларды орынлы ҳәм өнимли қолланыў, түрли сүўретлеў қуралларынан пайдаланыў, көркем тил менен сөйлеў тили бирликлерин уйғынластырып жазыў тәсирли ҳәм жанлы сүўретлеўди қәлиплестирип барды.

З.Оразымбетова
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: