ө   
қ


FRAZEOLOGİZİMLERDİN TURLERİ HAM WOLARDI QOLLANIW
Lingvistikaliq adebiyatlarda frazeologiyaliq soz dizbekleri idioma degen termin menen belgili bolip keldi. Wonin mazmuni sipatlamasi frazeologiyaliq soz dizbeklerinin qurami wondagi komponentlerdin putin manige qatnasi maselesi tek songi waqitlari gana ayriqsha ilimiy izertlewlerdin obekti bola basladi. Bunda, biz, birinshi gezekte frantsuz ilimpazi Sh.Ballidin1 miynetinde frazeologiyaliq soz dizbeklerin yerkin soz dizbeklerinen ajiratiwga baylanisli wolardi ush toparga: adettegi soz dizbekleri, frazeologiyaliq toparlar ham frazeologiyaliq birlikler turlerine ajiratip korsetkenin yeste tutiwimiz kerek. Sh.Balli koz-qaraslari keyingi waqitlari tilshi-alim akad.V.V.Vinogradov tarepinen rawajlandirildi2. Wol woris tilindegi frazeologiyaliq soz dizbeklerin semantikaliq jaqtan ush tipke ajiratip korsetedi: frazeologiyaliq wotlesiwler, frazeologiyaliq birlikler ham frazeologiyaliq dizbekler. Usigan baylanisli ilimiy adebiyatlarda, sabaqliqlarda frazeologiyaliq soz dizbeklerin semantikaliq jaqtan tartiplestiriwde, wolardin semantikaliq turlerin ajiratiwda saykes frazeologiyaliq soz dizbeginin jeke komponentleri arasindagi semantikaliq birigiwshiligin yesapqa aliw wolshem sipatinda ken tarqalgani malim. Haqiyqatinda da, frazeologiyaliq soz dizbeklerine tan tiykargi tiplerdi ajiratiwda semantikaliq faktor, yagniy jeke komponentlerdin semantikaliq birigiwshiligi, putin manige qatnasi tiykar boliwi kerek.
V.V.Vinogradovtin1 klassifikatsiyasi tiykarinda frazeologiyaliq wotlesiwler, frazeologgiyaliq birlikler, frazeologiyaliq dizbekler dep ajiratiw menen bir qatarda frazeologiyaliq soz dizbeklerinin tortinshi toparin taniw tajiriybesi ken woris aldi2. Bul belgili woris til ilimpazi N.M.Shanskiy tarepinen woris tilindegi frazeologiyaliq soz dizbeklerinin tortinshi semantikaliq tipi sipatinda frazeologiyaliq sozler dep tanilgan. Wolardi geyde frazeologiyaliq gap dep te ataydi. Wolardin qatarina har bir tildin milliy wozgesheligine baylanisli, xaliq araliq qollaniw jiyiligine baylanisli frazeologizmlerge aylanip ketken ushirma sozler, aforizmler ham de xaliq naqil-maqallarin kirgiziwimizge boladi.
Frazeologiyaliq sozler /frazeologicheskie virajeniya/ duzilisi, qollaniliwi jaginan turaqli soz dizbeklerinin ayriqsha bir tipi bolip tabiladi. Wolar semantikaliq jaqtan ajiralip gana qoymastan, uliwma alganda yerkin manilerge iye komponentlerden quraladi. Frazeologiyaliq dizbeklerden wozinin frazeologiyaliq baylanisli manige iye sozlerdin bolmawi arqali parq qiladi. Misali: Shimshiqtan qorqqan tari yekpeydi, shartli baha, yerkin sawda, awirdin usti, jenildin asti, basi awirip, baltiri sizlaw t.b.
Joqarida keltirilgen frazeologizmler quramindagi komponentlerinin semantikaliq birigiwshiligi jaginan tort toparga bolinip berilip wotir. Yendi usi frazeologizmlerdi woz-ara salistirip lingvistikaliq koz-qarastan sipatlama berip qarayiq: birinshi topardagi frazeologiyaliq soz dizbeklerin qurawshi sozler /komponentler/ manilik ham formaliq jaqtan bir-biri menen bekkem birigiwinin natiyjesinde wozlerinin daslepki manisin joytip, barliq sozler jiynalip, putin bir manini anlatadi.
Qaraqalpaq tilinin frazeologiyaliq soz dizbekleri sistemasinda basqa tillerdegidey, joqarida atalgan semantikaliq birigiwshiligi jaginan bir-birinen ajiralip turatugin frazeologiyaliq soz dizbeklerinin tort turin koriwge boladi.
Biz tomende qaraqalpaq tillerge frazeologiyaliq soz dizbeklerinin usi ati atalgan turlerine qisqasha tariypleme berip wotkendi maqul korip wotirmiz.
Frazeologiyaliq wotlesiwler. Frazeologiyaliq soz dizbekerinin bul tipi kolemi jaginan da, komponentlerdin soz dizbeginin ishinde semantikaliq birigiwshiligi jaginan da ayiriqsha bir toparin quraydi. Wolar quramindagi komponentleri wozlerinin tiykargi leksikaliq manilerin derlik joyiltip jibergen. Turaqli turde bekkem birlesken hesh qanday boleklerge boliwge bolmaytugin soz dizbeklerinen ibarat. Wolardin jeke komponentlerinin manisi menen uliwma mani arasindagi baylanis hesh qanday sezilmeydi. Uliwma mani jeke manilerden garezli yemes. Frazeologiyaliq wotlesiwler anlatatugin putin mani kerisinshe putkilley wozgeni wotkir emotsionalliq-ekspressivlik jaqtan qosimsha renge, boyawlarga iye basqasha maniden ibarat. Maselen, tobine duz egiw degen frazeologizmdi alip qarayiq, wonin quraminda ush komponent bar, yagniy ush sozden turadi. Har qaysisi soz dizbegi quraminda turaqli wornina iye. Har qanday worin almasiwi soz dizbegi anlatqan putin maninin kelip shiqpawina sebepshi boladi. Komponentlerinin formalari da turaqli turde qaliplesken. Aytayiq, tup tartimnin ushinshi betinde, birlik sanda, baris sepligi formasinda tur, duz jasirin tabis sepligi formasinda tur, dizbegi quraminda yekinshi orinda, yegiw ushinshi worinda. Usi wotlesiw baylanisli soylewde grammatikaliq baylanisti talabina qaray qalegen bette, sanda, mahalde qollanila beriwi mumkin. Tup wozinin morfologiyaliq qurilisin tupke, tuplerine dep wozgertiw adebiy tildin normasina wolshemine qayshi keledi. Sonday-aq, jeke komponentlerdin arasina basqa sozlerdin yengiziliwine de mutaj yemes. Bunday jagdaylar jasalmaliliqti payda yetedi. Semantikaliq birlikti buziwga alip keliwi mumkin. Wozgerissiz qollaniw adebiy tildin wolshemi sipatinda asirler dawaminda qaliplesip ketken.
Frazeologiyaliq wotlesiwlerge mina tomendegi soz dizbeklerin jatqariwga boladi: yeki kozi tort boliw, salisi suwga ketiw, qabirgaga kenesiw, ala jipti kesiw, kozge shop saliw, murnin balta shappaw, iyt wolgen jer, til menen woraq woriw, jurek jutiw, tulipqa monirew, temirden tuyin tuyiw, tayagin iyt gazagan, iyt wolgen jer, awzi menen qus saliw, basin tasqa uriw, tuyenin ustinen iyt qatiw, murninan suw ketiw, awzinan aq iyt kirip, qara iyt shigiw ham t.b. Usi joqaridagi frazeologiyaliq wotlesiwlerdin qaysisin alip qarasaq ta, wolardin quramindagi komponentlerinin turaqli wornina iye yekenligi, har bir komponenttin jeke manisine uliwma manige hesh qanday qatnasinin sezilmeytuginligi, putin maninin jeke komponentlrinin manisinin jiyintigi yemes yekenligi sezilip turadi. Aytayiq, til menen woraq woriw tort sozden turadi, tort sozdin turaqli turde semantikaliq birigiwshiligi. Wolardin jeke komponentleri /til, woraq, woriw/ leksikologiyaliq manilerinen dorelip turgan joq.
Temirden tuyin tuyiw - ush komponentten turadi. Ush komponenttin bekkem birligi natiyjesinde sheber degen yekinshi bir putin mani dorelip tur. Komponentleri turaqli wornina iye, wozgerisler yendiriliwi talap yetpeydi. Tilde tayar turinde qaliplesken formaliq jaqtan da qaliplesip ketken. Frazeologiyaliq wotlesiwlerdin qaysisin alip qarasaq ta boleklerge boliwge bolmaytugin bir putin yekenligi korinedi. Uliwma mani jeke komponentlerdin leksikaliq manilerinen doregen yemes. Sonliqtan da akad. V.V.Vinogradov ajiralmasliq, putin maninin hesh qanday wonin jeke komponentlerinin leksikaliq manilerinen kelip shiqpawi, frazeologiyaliq wotlesiwlerdin tiykargi belgisi yekenligin atap korsetedi.1
Demek, frazeologiyaliq wotlesiwlerde komponentlerdin quraminda sozlerdin formalari wozgerislerge mutaj yemes, turaqli. Wolar jeke sozlerdey quramindagi aqirgi komponenti arqali gaptin igbalina qaray grammatikaliq baylanisqa tusedi. Maselen: İyt wolgen jerde ne bar. Koz benen qastin arasinda jaydan shigip ketti.
Demek, frazeologiyaliq wotlesiwlerdin kopshiligi wozlerinin manilik sinonimlik sinarlarina iye bolip keledi.
Tayagin iyt gayzagan - biytalap, iyt wolgen jer - alis, tuyenin ustinen iyt qabiw - albiraw, yeki kozi tort boliw - kutiw, murnin balta shappaw - saspaw, awzinan aq iyt kirip, qara iyt shigiw - soginiw ham t.b.
Jeke sinonimlik sinarlarina qaraganda frazeologiyaliq wotlesiwler wozgeshe bir mani boyawlarina iye obrazli manilik wozgeshelikler menen ayirilip turadi.
Frazeologiyaliq birlikler. Frazeologiyaliq wotlesiw siyaqli tilde tayin turgan bolinbeytugin bir putin birlik bolip tabiladi2. Turaqli soz dizbeklerinin bul turi de ameliy tajiriybede, soylew aynalisinda jiyi ushirasatugin ham ken tarqalgan frazeologizmlerdin turin quraydi. Semantikaliq birigiwshiligi koz-qarasinan qaraganda frazeologiyaliq wotlesiwleri biraz jaqin, degen menen turaqliligi jaginan da, semantikaliq birigiwshiligi koz-qarasinan da, putin manige baylanisli koz-qarasinan da wozgeshe. Sonliqtan da, prof. E.Berdimuratov, frazeologiyaliq birliklerge lingvistikaliq sipatlama berip, wolardin wozgesheligi tuwrali wogada duris baha beredi. Frazeologiyaliq birlikler frazeologiyaliq wotlesiwlerge qaraganda biraz jumsargan soz dizbekleri. Yeger frazeologiyaliq wotlesiwdi quraytugin komponentlerdin manileri putin soz dizbegi anlatatugin maniden birotala alis, hesh qanday jaqinlaspaytugin bolsa, frzeologiyaliq birlikerde ayirim komponentler uliwma putin manige jaqin keledi. Wolardin jeke manileri jiynalip barip, soz dizbeginin astarli turdegi putin yekinshi manisin quraydi. Maselen, jaginin yetin jew, pishaq arqasi degen soz dizbeklerin alip qarayiq. Jaginin yetin jew aziw degen manini bildiredi. Al, adam azganda yetten tusip, jagi adewir quwsiyatuginligi belgili. Usigan baylanisli tilimizde jaginin yetin jew degen soz dizbegi payda bolgan. Wonin har bir komponentin aziw degen uliwma manini jasawga tikkeley sebepshi bolip tur. Pishaq arqasi degen soz dizbegi aziraq degen manini anlatadi. Arqasi degen - qiri, yagniy pishaqtin qiri manisinde. Bizge pishaqtin qirinin jinishke bolatuginiligi belgili. Usigan baylanisli pishaq arqasi degen soz dizbegi doregen. Wonin jeke komponentlerinin manileri aziraq degen putin manini payda yetiwge jardem etip tur. Jaginin yetin jew, pishaq arqasi degen soz dizbekleri de, frazeologiyaliq wotlesiwlerdey jeke komponentlerdin semantikaliq jaqtan ajiralmasligi ham turaqliligi menen sipatlanadi. Wolardin har qaysisindagi jeke sozlerdi bir-birinen bolip taslawga bolmaydi. Sonday-aq basqa sozler menen awmastiriw da siyimsiz.1
Durisinda da frazeologiyaliq wotlesiwlerden frazeologiyaliq birlikler boleklerge boliwge bolmaytuginligi, semantikaliq birigiwshiligi jaginan tutasliligi komponentlerinin jeke manilerinin jiynalip barip putin bir yekinshi bir manini payda yetiw menen ajiralip turadi. Ayagi jerge tiymew, wokshe koteriw, qulaq turiw, koz tigiw, qas qaqqansha, koz jumiw, murin koteriw, qisqa jip gurmewge kelmew, kulin kokke ushiriw, janin qoyarga jer tappaw, awzina qum quyiliw tagi basqalar usagan frazeologiyaliq soz dizbekleri usinday frazeologiyaliq birlikler toparina kiretugin frazeologiyaliq soz dizbekleri bolip yesaplanadi.
Kopshilik ilimpazlar frazeologiyaliq birlikleri tan tiykargi belgiler sipatinda wolardin astarli obrazli manilerinin ekspressivlik wotkirligi, jeke komponentlerinin turaqliligi sinonimlerinin saykesleniwi usagan ayriqsha belgilerdi atap wotedi. Jeke komponenttin leksikaliq manilerinin putin manige jaqinligi menen bir qatarda jeke komponenttin grammatikaliq qatnasi koz-qarasinan da uliwmaliligi boyinsha adettegi sintaksislik baylanislar usas, jaqin maselen, tomendegi misallardagi frazeologiyaliq birliklerdin jeke komponentlerdi uliwma manige baylanisli, sonday-aq komponentler arasindagi grammatikaliq qatnasqa nazer awdarayiq:
1) Shimshiqtan qorqqan tari yekpeydi-degen. Usi zamanda qarap wotirgan adam bar ma? (Erkin Qaraqalpastan gazetasi. 2001-jil, 14-aprel).
2) woz-ara til biriktirip islegen hareketleri koz jumip qaraytugin narseler emes, albette. (Qaraqalpaqstan jaslari gazetasi, 1999-jil, 21-mart).
3) Suwdin da sorawi bar-degen, aldaw joli menen mamleket qarjilarin wonli-solga qalegeninshe jumsap, mamleketke kop mugdarda ziyan keltirgen isbilermenlerdin bunday jinayatli hareketlerine adil sud nizam joli menen shek qoydi (Erkin Qaraqalpaqstan gazetasi, 2011-jil, 12-aprel)
Bul jerdegi gazeta tilninde qollanilip turgan Shimshiqtan qorqqan tari yekpeydi, koz jumip qaraw, suwdin da sorawi bar frazeologizmleri awisqan leksikaliq maniler bolganliqtan, wozlerinin ekspressivlik mani wotkirligi ham obrazliligi menen ayirilip turadi. Frazeologiyaliq birliklerge tan astarli mani woz gezeginde saykes tekstlerde estetikaliq talaplarga qaray pikir obrazliliginda doretiwge sebepshi bolip turganligi seziledi. Semantikaliq jaqtan shimshiqtan qorqqan tari yekpeydi soz dizbeklerindegi leksikaliq mani qorqqan adam, qorqaq, koz jumip qaraw yelestirmew, itibar bermew, suwdin da sorawi bar hesh narse sorawsiz yemes, yesapsiz narse joq degen uliwma putin manilerdi doretip turipti.
Frazeologiyaliq dizbekler. Frazeologiyaliq dizbek te frazeologizmlerdin basqa da turleri siyaqli manilik jaqtan bir putin, tilde tayin halinda jumsalatugin, turaqli soz dizbegi bolip tabiladi1. Bunda quramindagi komponenttin jeke manileri juda aniq bolip keledi ham putin manige tikkeley baylanisli soz dizbeklerinen ibarat boladi. Durisinda da, bunday soz dizbeklerinin jeke komponentleri turaqli sipatqa iye boliwina baylanisli frazeologiyaliq soz dizbeklerin payda yetiwi menen ayirilip turadi. Maselen, qabaq uyiw, kozi tiniw, tastay qarangi, kozge tusiw, asqar taw, shalqar teniz, ata dushpan, ata makan, alma moyin, miyzan taqir, kewil koteriw, saqqa juginiw, bas iyiw, dut togay usagan frazeologiyaliq soz dizbekleri frazeologiyaliq dizbek dizbeklesiwinen payda boladi. Biraq, bul dizbeklesiw daslepki yeki tipindegidey tilde tayarlaw turde ushirasiwi turaqliligi menen sipatlanadi. Sonliqtan da, wolardi frazeologiyaliq dizbekler dep ataymiz. Bunday frazeologiyaliq dizbeklerdin komponentlerin boleklewge bolmaydi. Sebebi, wolardagi dizbektin quramindagi sinarlardin (sozlerdin) tilimizde jumsaliw aktivligi birdey yemes.
Frazeologiyaliq dizbeklerdin frazeologiyaliq wotlesiwden ham frazeologiyaliq birliklerden ayirmasi wolardin uliwma manisi jeke komponentlerinin leksikaliq manilerine tikkeley garezli boliwinda. Wolar bunday frazeologiyaliq soz dizbeklerinen wozlerinin turaqliligi menen parq qiladi. Maselen, miyzan taqir, gaz moyin soz dizbeklerinin jeke komponentinin leksikaliq manileri wogada aniq, putin manige garezli. Biraq, wolardi bir-birinen ajiratiw mumkin yemes. Tilde usilay tayar turinde qaliplesken. Sonliqtan da, soylewde, ameliy tajiriybede wozgerissiz paydalanadi. Bul adebiy tildin wolshemi. Wolardin quramindagi komponentinde wozgerissiz qollaniw semantikaliq birligi tutasligin saqlaw koz-qarastan wolshem bolip tabiladi. Frazeologiyaliq dizbeklerinin basqa tiplerine tan obrazliliq, manilik wotkirlik frazeologiyaliq dizbeklerde de ayriqsha kozge taslanadi. Gazeta materiallarinan alingan misallarga nazer awdarayiq:
1) Tastay tuneklerde joyitilgan ferma jilqilarin izlewge shiqqanda, wol talay miynetlerdi de korgen. (Erkin Qaraqalpaqstan gazetasi, 1998-jil, 11-dekabr)
2) Awiriwi janina batqan waqitta kozine bul gozzal dunya tar korinip, aweli Alladan, qala berse bendeden madat izlep, jolga shiqqan adamlarga qaytadan jasaw umitin bagish yetken insanlar wozlerinin bahasin, qadir-qimbatin barha anlap bile bermese kerek. (Erkin Qaraqalpaqstan gazetasi, 2011-jil, 12-aprel).
Gazeta materiallarindagi bul misallarda qollanilgan tastay tunek, kozine dunya tar koriniw degen soz dizbekleri frazeologiyaliq dizbekler sipatinda qaraladi. Yeger de wolardi manilik sinarlari menen yagniy qalin qarangi turindegi ham de hesh narse kozge korinbew yamasa barligi bir pul degen sinonimlik sinarlari menen salistirsaq, usi frazeologiyaliq dizbeklerge tan manilik wotkerme obrazliligi ayriqsha sezilip turadi. Frazeologiyaliq wozgerisler menen frazeologiyaliq birliklerge qaraganda frazeologiyaliq dizbeklerindegi analitikaliq wozgeshelik usi dizbeklerdin quramindagi sozlerdin leksikaliq manisine tan.
Haqiyqatinda da frazeologiyaliq dizbeklerdin turaqliligi ayqin narse. Solay da, bazi bir jagdaylarda wolardin geyparalarinin quramindagi da jeke komponentlerin saykes sinonimleri menen awmastiriwga da boladi. Misali, kozge tusiw-kozge koriniw, tastay tunek-tastay qarangi, asqar taw-munarlangan taw ham t.b. Wonda, albette, saykes sinonimleri menen almastirilgan soz dizbeginin putin manisi saqlanip qala beredi. Solay bolsa da har sozdin wozine tan qansha maniles bolsa da, birinde, ekinshisinen tabilmaytugin ayriqshaliqtin seziliwi mumkin.
Frazeologizmlerdin bul turi turaqli soz dizbekleri sistemasinda wogada jedel ushirasatugin til faktlerinen yesaplanadi. Sonin menen birge wolar frazeologizmdi wozgeshe leksikaliq semantikaliq tipler sipatinda tanitatugin korsetkishler de.
Frazeologiyaliq sozler. Hazirgi frazeologiyaliq soz dizbekleri tarawinda, wonin semantikaliq birigiwshiligi jaginan frazeologiyaliq soz dizbeklerinin basqa turlerinen wozine tan al, wozgesheligi ham ayriqshaligi menen kozge taslanip turatugin soz dizbekleri - frazeologiyaliq sozler bolip tabiladi. Wolar haqiyqatinda qollaniw uqipliligina iye sozlerden jasalgan turaqli soz dizbeklerinen ibarat. Bul wonin leksikaliq tarepi. Bul toparga kiretugin soz dizbeklerinin geyparalari turaqli qollaniliw wozgesheligine de iye. Wolar kobinese gonergen frazeologizmlerde kobirek ushirasadi. Frazeologiyaliq sozlerdin yen sipatli belgilerinin biri, wonda kommunikativlik te, komponentlik te xizmet ayriqsha sozilip turadi. Qurilisi boyinsha turaqliliq, ajiralmasliq, tayar turinde ushirasiw tayar turinde paydalaniw - bul toparga kiretugin frazeologiyaliq soz dizbeklerinin tiykargi belgisi bolip tabiladi. Sonliqtan da, gazetadagi analitikaliq janrdagi materiallarda wolardi qollaniw biraz tasirshenliktin payda boliwina tiykar boladi. Obrazliliq, teren manililik frazeologiyaliq sozler toparina tan qubilis. Aytayiq, naqil-maqallar wozgeshe soz dizbegi sipatinda leksikaliq jaqtan birligi, semantikaliq birigiwi jaginan ajiralmasligi jaginan ayrilip turadi. Misallar: Miynet tubi - rahat, Asigi alshi, Jamannan qash, jaqsiga jantas, Yet-yetke, sorpa betke, Ustali yel duzeler ham t.b usi siyaqli birlikler frazeologiyaliq soz dizbeklerinen quraladi. Kommunikativlik sipatqa iye frazeologiyaliq sozler de, kommunikativ sipatqa iye frazeologiyaliq sozler de wozlerinin turaqli turde baylanisliligi, ajiralmasligi menen parq qiladi. Sonin menen birge, asirese, komponentlik sipatqa iye frazeologiyaliq soz dizbeklerindegi mani obrazliligi, ayriqsha belgilerdin biri retinde qaraladi. Wolar qurilisi boyinsha saykes komponentinin leksikaliq manisi, grammatikaliq formasi boyinsha turaqli turde qaliplesken.
Degen menen gazetalarda naqil - maqallardi da, frazeologizmlerdi de worinli ham duris qollanbaw jagdaylari ushirasip turadi. Bunday korinisler, birinshiden, maqala avtorinin yamasa jurnalisttin til boyinsha sawatliliginin tomen yekenligin korsetse, ekinshiden, sol material jariyalanip atirgan gazetanin abiroyin tomenletiwge alip keliwi mumkin.
Jurnalistlik doretpenin tasirshenligi jamiyetshiliktin pikirin oyatiw menen wolshenedi. Jurnalist jamiyettegi turmisliq mashqalalardi koterip, woni xaliqtin kewlindegidey yetip apiwayi, aniq, dal jetkerip berse, wonda wol paydalangan til putkil jamiyetshilik qabillawshi baylanis tiline aylanadi. Bugan yerisiw ushin jurnalist sawatli, til bayligimizdi teren mengergen, urp-adetlerimiz benen folklorimizdi toliq wozlestirgen ham jaqsi biletugin boliwi kerek. Sonda gana wonin maqalasi tartimli, jamiyetke tasirli ham tusinikli bolip shigadi.
Kopshilik jagdaylarda jurnalist woz doretpesinin tasirin asiriw ushin naqil-maqallardan ken turde paydalanadi. Gazetada naqil-maqallardi paydaliwdin yeki turli usili bar: birinshisi, naqil-maqalardan sol turisinda paydalaniw, yekinshisi, wolardi wozgertip, ekspressivlik mani berip paydalaniw. Bul eki usildan paydalaniliw da jurnalistten ulken sheberlikti talap yetedi. Kopshilik jagdaylarda woz pikirin tastiyiqlaw ushin ham wonin tasirin arttiriw ushin da jurnalist naqil-maqallardan paydalanadi. Misali: Aken murap bolgansha, jerin woy bolsin (//Erkin Qaraqalpaqstan, 12. 06. 2001.), Qapta qalgansha, tapta qalsin (//Qaraqalpaqstan jaslari, 16. 11. 1999.), Qalgan iske qar jawatuginin bilse de (//Nokis haqiyqati, 15. 10. 1996.), Tort tarepi qubla jildi ushiratpadiq (//Erkin Qaraqalpaqstan, 17. 04. 1998.) ham t.b.
Jurnalist woz doretpesinde jane de tasirshenlikti ham korkemlikti asiriwda tenewlerden de paydalanadi. Tenewler jurnalist suwretlep berip atirgan waqiyani koz-aldina keltiriwde ahmiyetli worin tutadi. Maselen: Tepse temir uzetuginday talwasli edi (//Erkin Qaraqalpaqstan, 10. 05. 2004.), Qirlap qalgan baliqtay tuwladi (//Qaraqalpaqstan jaslari, 14. 09. 1995.), Almaday qizarip batqan quyashqa telmiriwi menen sinin buzbadi (//Erkin Qaraqalpaqstan, 02. 09. 2004.), Janga mayday jagimli samal jipek burimlarin siypalap wotedi (//Nokis haqiyqati, 24. 05. 1997.), Kogildir aspanday tiniq kozlerin uzaq mawrit qadap turdi (//Qaraqalpaqstan jaslari, 11. 07. 1992.) ham t.b. Bunnan basqa da sulik qurttay, urshiqtay iyirip, baldagi tayaqtay qatip, todasinan ayrilgan jalgiz jazday, quwirmashtay, sendey, ottay tenewlerinen de jiyi paydalanadi. Korinisti yamasa zatti tariyplewinde jurnalist tarepinen paydalanilgan tenewler dal tanlaniwi ham duris sipatlangan boliwi shart. Kerisinshe jagdaylarda kulkili jagdaylarga alip keliwi mumkin.
Gazetalarda naqil maqallardan paydaliniwdin jane bir usili, wolardi wozlestirip qollaniw. Yagniy jurnalist woz doretpesinin mazmuninan kelip shigip naqildi wozlestiredi. Anigiraq aytqanda wonin tek mazmuninan paydalanadi. Misali: Jaylawi wotli bolsa da (Jaylawi wotli bolsa, mali sutli boladi boliwi kerek), Damikken quniqqan (Damikkennen quniqqan jaman boliwi kerek), Miynet yetsen, yel kogerer (Miynet penen yer kogerer, jawin menen jer kogerer boliwi kerek) ham tagi basqa.
Xaliq awizeki soylew tili elementlerinen paydalaniw, xaliq tilinin bayliqlarina suyeniw baspasoz tili ushin tan qubilis. Buni baspasozdin xaliq naqil-maqallarinan, frazeologizmlerden, folklordan worinli ham wonimli paydalaniwinda da koriwimizge boladi.
Naqil-maqallar xalqimizdin haqiyqiy turmis tajiriybesinen doretilgen, asirler dawaminda qollanilip kiyatirgan, bay soz gaziynesi bolip yesaplanadi. Baspasozde wolar yen iqsham ham tusinikli temalar sipatinda xizmet yetedi. Bul arqali wol birinshiden, gazetani xaliq massasi menen jaqinlastiradi, yekinshi tarepten, xaliq awizeki doretpelerinin baspasoz tiline sinisip bariwin tamiyinleydi.
Baspasoz tilinde naqil-maqallardan, turaqli soz dizbeklerinen, frazeologizmlerden paydalaniw usillari da burinnan qaliplesken dastur. Biraq, bunda bir wozgeshelik, gazetada xaliq naqil-maqallar sol turisinda qollanila bermeydi, al, wolardin tiykarinda baspasoz tiline tan ham gazeta tekstinin mazmunin ashatugin turleri qaliplesip baradi. Baspasoz turmistin barliq tarawlarin sawlelendirgeni ushin da, wonda jazba bayanlawdin har turli korinislerin ushiratiw mumkin. Wonda turli janrlar, turli stiller qollanilip, tiykarinda wolardin barligi da adebiy tildin jetilisiwine ham rawajlaniwina ulken xizmet yetedi.

(leksiya teksti)
ң:
E-Mail:
| | |
:
          
ң

ң: