ө   
қ


FRAZEOLOGİZMLERDİN QOLLANILIW OZGEShELİKLERİ
Turaqli soz dizbekleri lingvistikaliq adebiyatlarda frazemalar, frazeologiyaliq soz dizbekleri, frazeologizmler dep ataladi. Al, wolardi izertleytugin ilimdi frazeologiya dep ataydi. Yeger tiykargi shigisina diqqat awdaratugin bolsaq, frazeologiya grekshe phrasis anlatiw usili, soylew todasi, al, logos ilim degen sozlerden qaliplesken atama1.
Til biliminde sozlik quramnin ayriqsha bir topari sipatinda tanilatugin frazeologizmler til ilimpazlarinin diqqatin wozine worinli turde awdarip kiyatir. Qaysi tildi alip qarasaq ta onin sozlik quraminda tek jeke sozler gana yemes, al jeke sozlerdey putin manini anlatiwshi bir neshe sozler dizbeginen quralgan soz dizbekleri de belgili worindi iyeleydi. Bul sozlik qatlam nominatsiya yaki atama sipatinda talqilatuginin basqa birliklerden funktsionalliq xizmeti, payda boliwi ham jasaliwi, sonday-aq, soylew aylanisinda qollaniwi jaginan wozine tan wozgesheliklerge ham ayirmashiliqlarga iye. Wolar semantikaliq jaqtan da, emotsionalliq - ekspressivlik wotkirligi jaginan da, tildin qaymagi, magizi sipatinda qollaniliwi menen bir qatarda har qanday milliy tildin wozgeshe leksika - semantikaliq bayligi bolip ta korinedi. Sonliqtan da, M.V.Lomonosov woris tilinde ayriqsha nazer awdariliwdi talap yetetugin sozlik quramda idiomatizmlerdin, frazema lardin bar yekenligi tuwrali pikir jurgizgen bolsa1, V.G.Belinskiy woris tilindegi leksikaliq sozlik qatlamdagi bul ayirim topardin tildegi wornin ham ahmiyetin kozde tutip: Tildin xaliqliq kelbetin wonin haqiyqat wozgeshe bir bayligin, qaymagin uliwma xaliq tarepinen asirler dawaminda payda yetken ham qollanip kelgen idiomalar yamasa rusizmler quraydi2 - degen yedi. Haqiyqatinda da wonin bul pikirlerinde ulken haqiyqatliq bar. Maselen, qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdin turli semantikaliq toparlarina kiretugin tubine duz yegiw, qizil kegirdek boliw, tirnaq astinan kir izlew, awiz bastiriq, asigi alshi, pishaq arqasi, tuyenin ustinen iyt qabiw, shashbaw koteriw, tuyenin quyrigi jerge tiygende, qoy awzinan shop almaw, til tiygiziw, jureginin tugi bar, jurek shaydi boliw, dize bugiw, kozdi aship jumgansha, asqar taw, unine suw quyiw, tas tunek, wonerlinin qoli altin ham t.b. frazeologiyaliq soz dizbeklerine tan wozgeshe mani, funktsionalliq xizmet, ekspressivlik adettegi soz manileri wolardin funktsionalliq stillik jaginan ayrilip turadi. Bul frazeologiyaliq soz dizbeklerinin putin manileri anlatip turgan mazmundi yekinshi bir sozler menen dal beriw derlik mumkin yemes. Asirese, wolar saykes kontekstlerde wozine tan barliq real korinislerine iye bolip turadi. Wonin ustine bunday frazeologizmler tilde asirler dawaminda qaliplesip, turaqlasqan sozlik quramnin ayiriqsha bir qatlami. Wol har bir tildin milliy kelbetin belgilewshi leksikaliq korsetkishlerdin biri retinde kozge tusedi.
Durisinda da, frazeologizmler yamasa frazeologiyaliq soz dizbekleri kundelikli til arqali qatnas jagdayinda pikirdi toliq wozine tan manilik boyawlari menen jetkeriwde ayiriqsha xizmet atqaradi. Usi koz-qarastan wolardin wozgeshe bir leksika-semantikaliq belgilerge iye bolgan milliy tildin ayriqsha topari sipatinda kozge tusetuginligi aniq. Wonda xaliqtin asirler boyi payda yetken, jiynagan ushqir qiyallarinin ham danaliginin soz doretiwshiligindegi ajayip ulgileri saqlangan.
Turkiy xaliqlar tilleri, sonin ishinde qaraqalpaq tili de sozlik quraminda ayiriqsha topar bolip tanilatugin frazeologiyaliq soz dizbeklerine wogada bay. Haqiyqatinda da frazeologizmler wozinin obrazliligi menen teren maniligi menen kozge tusetugin har bir millet tilinin wozgeshe bir korinisi bolip tabiladi. Yerte dawirlerden beri xaliq tilinde qollanilip kiyatirgan frazeologizmlerdin ekspressivlik boyawi kushli bolip, wolar tilge kork, wozgeshe bir tus beredi. Sonliqtan da frazeologizmler korkem shigarmada da, gazetalarda da suwretlewdin leksika - semantikaliq qurallarinin biri sipatinda kennen qollanilgan. Bunda frazeologizmlerge tan wozgeshe leksika-semantikaliq, stilistikaliq belgiler esapqa alinadi. Frazeologimlerde ekspressivlik maninin kushliligine qaray soz sheberleri woz shigarmalarinda turli stillik boyawlardi beriw ushin jumsaydi. Har qanday frazeologizm jeke sozlerge tuwra ekvivalent bola almaydi. Wolar jeke sozler arqali berilgen uliwma manige qosimsha tur beriw arqali tildin korkemlew quralina aynaladi.
Frazeologizmler yeki yamasa wonnan da kop manili sozlerden quralgani menen, wolar putin bir manini anlatip keledi. Maselen, ayagina bas uriw degen soz dizbegi ush manili sozden turadi. Wolardin har biri dara manisinde yemes, al awisqan yekinshi bir manini, yagniy jaliniw, jalbariniw - degendi anlatadi. Sonliqtan da, kobinese bunday tayar turinde usharasatugin frazeologiyaliq soz dizbeklerinin kopshiligi sozlik quraminda maniles sinonimlerine iye bolip keledi. Biraq frazeologizmlerdin beretugin manisin yekinshi bir soz benen dal sol wozgesheliklerdi saqlagan halda almastiriw mumkin emes. Buni tomendegi misallardan koriwimizge boladi:
Say suyegin sirqiratip jibergen sozlerge qayirip heshtene ayta almay, analarina jantasqan buzawlardin har qaysisina bir juwirip, woldim azarda ayirip bayladi. (Erkin Qaraqalpaqstan gazetasi, 1998-jil, 14-aprel.) Sonin ushin da İsmayil wozine isiq koringen perzentlerinin isine ishi jilimay injilip wotir, Wol kisini korgende Sanemnin de, Jumaguldin de tinisi tarilip, tishqan tesigi min tenge boldi (Erkin Qaraqalpaqstan gazetasi, 2002-jil, 7-may.)
Bul keltirilgen misallardagi say suyegin sirqiratip, woldim azarda, ishi jilimay, tishqan tesigi min tenge degen frazeologizmlerdin anlatip turgan manisin yekinshi bir sozler arqali dal beriw qiyin. Sebebi, wolardin har birindegi nazik manini yekinshi bir sozden tabiw mumkin yemes. Say suyegin sirqiratiw degen frazeologizm tek azaplaniw, qiynaliw manisin yemes, al wogan qosimsha ishten qatti qiynaliw, ishten azaplaniw manisin de beredi. Bul jerde avtor qaharmannin halatin, wonin dartin, azaplaniwin, qiynaliwin korsetiw ushin usi frazeologizmlerdi duris tanlap alip qollangan. Sebebi, azaplaniw, qiynaliw har qiyli sebeplerden, maselen, baxitsizliqtan, awiriwdan, tayaqtan, jetispewshilikten ham tagi basqada jagdaylardin sebebinen boliwi mumkin. Jaman sozdin adam psixologiyasina tasirin dal korsetiw maqsetinde avtor usi frazeolgizmnen paydalangan.
Woldim azarda frazeologiyaliq soz dizbegine manisi dara soz turindegi maniles sinari sipatinda zorga sozinin manisine jaqin. Biraq onda woldim azarda soz dizbegine tan emotsionalliq-ekspressivlik manisin ayriqshaliq saykes dara soz sipatindagi sinari menen salistirganda kemlik qiladi. Birinshisinde, waqitsha qiyinshiliq halatinda iske asqan semantikaliq belgi wozgesheligi bar. Al, yekinshi misaldagi ishi jilimaw frazeologizmi semantikaliq jaqtan unamaw, jaqtirmaw sozinin manisine jaqin. Bunda da usi frazeologizm anlatip turgan emotsiaonalliq - ekspressilik mani saykes sinarinda sezilmeydi.
Ushinshi misaldagi tishqan tesigi min tenge boliw frazeologizmi albiraqlaw, sasiw degendi anlatadi. Degen menen usi frazeologizmge tan toliq semantikaliq putkil wotkirliligi, tasirshenlik boyawlari menen basqa soz arqali anlatiwdin mumkinshiligi joqtay korinedi.
Bul jagdayda frazeologizmlerdin putkil sistemasina tan sonin menen birge wonin soz dizbeklerinin basqa turlerinen wozgeshe belgilerin sipatlawshi korinislerinen ibarat.
Frazeologizmler haqqindagi mashqalanin til iliminde qospaliligin dalillewshi maseleler wogada kop. Usigan qaramastan yelege shekem qaraqalpaq til iliminde frazeologiya mashqalalari jetkilikli darejede ilimiy izertlewlerdin obekti bolmay kiyatir. Haqiyqatinda da frazeologiyaliq soz dizbekleri kopshilik jagdayda qurilisi jaginan yerkin soz dizbeklerinen parq qila bermeydi. Wolardin ishinde hazirgi qaraqalpaq tilindegi yerkin soz dizbeklerinin barliq turlerin ushiratiwga boladi. Bul jagday frazeologiyaliq soz dizbeklerin yerkin soz dizbeklerinen ajiratiw mashqalasin lingvistikaliq koz-qarastan wogada ahmiyetli ham zarurli maselelerden yekenligin korsetedi. Sonliqtan da, qaraqalpaq tilinin frazeologiyasin izertlew, woni ilimiy koz-qarastan har tarepleme uyreniw bugingi qaraqalpaq til biliminin wogada ahmiyetli mashqalalarinin biri bolip sanaladi.
Frazeologiyaliq soz dizbeklerin izertlew maselesi qaraqalpaq tiline tan frazeologiyaliq bayliqlardi teren uyreniw menen bir qatarda usigan baylanisli til iliminin qospali maselelerin aytayiq, tildin manilik birliklerin, sozdin leksikaliq manilerinin sipatin, sozlerdin sintaksislik birigiwshilik qasiyetlerin, sozlerdin semantikaliq birigiwshilik qasiyetlerin ham basqa maselelerdi sheshiwge jardem yetedi.
Ataqli woris leksikologlarinin biri N.M.Shanskiy woris tilinde frazeologiyaliq soz dizbeklerinin izertleniwi ham uyreniliwi jagdayin ayta kelip, hazirgi kunde tiykarinan alganda, woris tili frazeologizmlerinin semantikaliq wozgeshelikleri korkem adebiyatta ham publitsistikada stillik qollaniliwi boyinsha gana kobirek izertlengenligi tuwrali, al, frazeologizmlerdin basqa aspektlerde de uyreniliwi ayriqsha ahmiyetke iye yekenligin atap wotken edi. Sonin menen birge frazeologizmlerdin leksikaliq qurami, duzilisi, manilik tarepi, frazeologizmlerdin komponentlik qurami jaginan morfologiyaliq wozgeshelikleri, ekspressivlik, stilistikaliq wozgeshelikleri, bugingi kunde izertlewlerdin tiykargi obektine aynaliwi kerekligin korsetip wotedi.1
N.M.Shanskiydin bul adil pikirlerin qaraqalpaq tili frazeologiyasi ham woni izertlew maselelerine de toliq tan yekenligi hazirgi qaraqalpaq til biliminde de ayriqsha sezilmekte.
Sozlik quramnin ajiralmas ham ayriqsha bir bolegi sipatinda frazeologimler de adebiy tildin talaplarina qaray tildin rawajlaniw nizamliqlarina saykes lingvistikaliq ham ekstralingvistikaliq derekler tiykarinda rawajlanip kiyatir. Songi dawirler dawaminda jamiyetlik turmistin rawajlaniwina, xaliqtin ekonomikaliq, siyasiy, ruwxiy ham madeniy turmis darejesinin wosiwine baylanisli adebiy tildin putkil sozlik quraminda, sonin ishinde frazeologiyaliq soz dizbekleri quraminda da kozge tuserliktey rawajlaniw halatlarinin juz bergenligi malim. Turmis shinligina tiykarlangan ugimlarga saykes bazi bir frazeologiyaliq soz dizbekleri wozlerinin qollaniliw jedelligin joyiltip, gonergen frazeologizmler toparina wotken bolsa, jana ugimlarga, tildin jamiyetlik xizmetinin keneyiwine baylanisli sozlik quramda jana frazeologiyaliq soz dizbeklerinin yelewli bir durkinleri payda boldi. Maselen, belgili bir dawirlerde jedel frazeologiyaliq birlikler sipatinda ken qollanilgan: Albasli basiw, Qatinnin shashi uzin, aqili kelte, Jamannin jangizinan, Kelinnin jini qayin yene, iyttin jini-diywana ham tagi basqa da sol siyaqli frazeologiyaliq soz dizbekleri gonergen frazeologizmler sipatinda, hazirgi kunde wozlerinin qollaniliw jedelligin joyiltip, tilde siyrek gezlesetugin frazeolgizmleri sipatinda korinse, songi dawirde ekonomika menen madeniyat, siyasiy womir menen ilimnin rawajlaniwi natiyjesinde adebiy tildin korinislerine saykes frazeologiyaliq soz dizbeklerinin qurami adewir darejede keneyip, tilimiz jana frazeologizmler yesabinan tolisip atir. Maselen: jerdin jasalma joldasi, magnit maydani, tinishliq kepteri, aq altin, qara altin, sari altin, qanaatqa bereket, miynet yetsen yerinbey, toyadi qarnin tilenbey, kunine isenbe, isine isen, ham t.b. Bular sozlik quramimizga songi dawir ishindegi wozgerislerge baylanisli tilimizge kirip kelgen frazeologiyaliq soz dizbekleri bolip yesaplanadi. Asirese olardin gazetalar tilinde qollaniliw jiyiligi artip barmaqta. Qullasi, qaraqalpaq tilinin frazeologiyaliq soz dizbeklerinin qurami jamiyetlik turmistin talaplarina baylanili tariyxiy dawirler dawaminda jetilisip leksika-semantikaliq, funktsionalliq xizmeti jaginan da rawajlanip kelmekte.
Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdin wozine tan bolgan bir qatar belgilerin professor E.Berdimuratov atap wotedi. Wol qaraqalpaq tilindegi qollanilip jurgen frazeologizmlerdin alti turli yen tiykargi belgilerin ajiratip korsetedi:
1. Frazeologiyaliq soz dizbekleri tilimizde jeke leksikaliq birlikler sipatinda, tayar turinde qaliplesip ketken soz dizbeklerinen esaplanadi.
2. Frazeologiyaliq soz dizbekleri manilik jaqtan obrazli sipatqa iye bolip keledi.
3. Frazeologiyaliq soz dizbegin quraytugin jeke komponentler sozlerdin qaliplesken turaqli wornina iye bolip keledi.
4. Frazeologiyaliq soz dizbekgin boleklerge boliwge bolmaydi.
5. Frazeologiyaliq soz dizbeklerin quraytugin jeke komponentler jiynalip barip, bir sintaksislik xizmetti atqaradi.
6. Frazeologiyaliq soz dizbeklerin basqa tilge sozbe-soz awdariwga bolmaydi.1
Haqiyqatinda da frazeologizmlerdi wozgeshe leksika-semantikaliq toparlar sipatinda taniwda bul tiykargi belgiler, basqa tildegi siyaqli, yen basli korsetkishlerden bolip tabiladi. Frazeologizmlerdin semantikaliq turlerinin qaysisin alip qarasaq ta, wolardi adettegi soz dizbeklerinen ajiratiwda, sonday-aq, semantikaliq wozgeshe manisin tusiniwde de, frazeologizmlerdin soz dizbegin payda yetiwshi jeke komponentlerdin putin manisin, grammatikaliq baylanisin, wornin, xizmetin aniqlawda da usi ati atalgan tiykargi belgiler sheshiwshi rol atqaradi. Maselen, mina misaldagi frazeologiyaliq soz dizbeklerine nazer awdarayiq:
Burin aqshamga qaray woli tosekke kirip, jani tinish tabatugin kelinshek, tun uyqisin tort bolip, besik tayanip kozi ilinbeydi, al, kundiz uyqilap dem aliwga bayagi hukim-hukim.
Bunda woli tosekke kiriw, tun uyqisin tort boliw, besik tayaniw, kozi ilinbew soz dizbeklerinen paydalanilgan. Wolar usi teksttin qurilisindagi basqa soz dizbeklerinen, birinshiden, tayar turinde qaliplesip ketkenligi, yekinshiden, obrazliligi, jeke komponentlerinin frazeologiyaliq soz dizbegindegi turaqli worni, ushinshiden, putin maninin jeke komponentlerinin qatnasi tiykarinda doregenligi, wolardin jiynalip barip bir sintaksislik xizmet atqariwin, jeke komponentlerinin boleklerge boliwge bolmaytuginligin da, basqa tilge sozbe-soz awdariwga kelmeytuginligin da, sonday-aq, emotsionalliq-ekspressivlik qosimsha mani boyawlarina iye boliwinda da koriwge boladi. Usinin menen birge bul ayiriqsha leksika-semantikaliq toparlardi quraytugin frazeologizmlerde, wolardin har birinin tek leksikaliq manilerinde gana yemes, al sintakislik xizmetinde de jeke-jeke wozgeshelik bar. Wolar yerkin konstruktsiyayalarga salistirganda turli frazeologiyaliq soz dizbeklerinin funktsionalliq woz-ara qatnasinda da sezilip turadi. Sonliqtan da, putin frazeologiyaliq birlikti sintaksislik koz-qarastan boleklerge boliw mumkin yemes. Woytkeni, har qanday tekste, har qanday bayanlamada frazeologizm tek bir putinlikke, bir putin sintkasislik xizmetti atqariw uqipliligina iye bolip keledi. Sonliqtan da frazeologizmlerdi ayiriqsha toparlar sipatinda taniwda bul jagday til ilimpazlarinin diqqatin wozine qaratiw menen birge, wonin tiykargi belgilerinin biri sipatinda taniwda da derek bolip kiyatir1.
Joqarida belgilep wotilgeni siyaqli frazeologiyaliq soz dizbeklerine ayriqsha bir topar sipatinda baha beriwde, wogan tan belgilerdi, ayirmashiliqlardi atap korsetiw, bul soz dizbeklerinin basqa soz dizbekerinen parqi retinde ilimiy izertlewler ham pikir jurgiziwler tajiriybesinen, wolardin shegaraliq korsetkishlerin atap wotiw ken tarqalgan. Wolardin basim kopshiligi frazeologiyaliq soz dizbeklerinin tiykargi parqi retinde idiomaliligi, turaqlligi, komponentlik quraminin turaqli turde saqlaniwi, soz dizbegi anlatqan putin maninin quramindagi komponentlerinin leksikaliq manilerinin qosindisinan turmaytuginligi ham basqa da sanaliq tarepleri arnawli turde ayriqshalanadi.
Frazeologiyaliq soz dizbeklerinin anaw ya minaw soz shaqabina qatnasin aniqlawda, biz wolardin daslepki formasin, sol formalarda qollaniliwin kozde tutiwimiz kerek boladi. Mine, usi yesaptan qaraqalpaq tilinde frazeologiyaliq soz dizbeklerinin yen basli minaday toparlarin bayqaw mumkin:
1. Feyil manili frazeologiyaliq soz dizbekleri. Misali: bas qatiriw, ishi janiw, kozge ilmew, uskini quyiliw, iynenin ushina shop duziw, bel baylaw, bawir basiw, qoy awinan shop almaw, murnin balta shappaw, tuyenin ustinen iyt qabiw ham t.b.
2. Substantivlik frazeologiyaliq soz dizbekleri: jerdin jasalma joldasi, temir jol, miynet haqi, miynet kun. koz qiyigi, awiz bastiriq, awiz birlik ham t.b.
3. Adektivlik frazeologiyaliq soz dizbekleri: ashiq juzli, quw suyek, qara bet, juregi joq, tilge bay, kokiregi ken, qoli qanli, etek jeni ken, won qoli oyilgan, awizga urip salganday, gaz moyin, jeti qirli ham t.b.
4. Rawishlik frazeologiyaliq soz dizbekleri: koz benen qastin arasinda hap zamatta, bir awizdan, at usti, koz astinan, kozdi aship jumgansha, yeki joldin wortasinda ham t.b.
Tilimizde frazeologiyaliq soz dizbeklerinin soz shaqaplarinin manilik sinari bolip keliwi tarawinda bunnan basqada toparlardi koriwge boladi. Maselen, daneker manisindegi, modallik manidegi ham t.b. Degen menen qaraqalpaq tilindegi yen basli ham yen jiyi turleri usi joqarida ayiriqsha belgilep wotilgen toparlardan ibarat.
Frazeologiyaliq soz dizbeklerinin payda boliwindagi geypara jagdaylar da diqqatqa miyasar. Maselen, wolardin jeke komponentlerinin dorewi ham wolardin putin bir soz dizbegine jamlesiwindegi ayirmashiliqlardi alip qarayiq. Bul narse qazaq leksikologlari tarepinen juda worinli turde duris belgilengen. Arnawli bilim beretugin joqargi ham worta arnawli woqiw worinlarina arnalgan qazaq tili sabaqlaginda avtorlar frazeologiyaliq soz dizbeklerinin komponentleri obektiv turmistin har qanday qubilislari menen tikkeley baylanisli turde doreytuginligin, frazeologiyaliq soz dizbeklerine dus kelgen sozlerdin alina bermeytuginligin, qazaq tilinde adamnin dene mushelerine, haywanlarga ham t.b. baylanisli atamalar dogereginde doregen turaqli soz dizbeklerinin adewir mugdarda usharasatuginin atap korsetedi, misallar keltiredi.1
Bul narse qaraqalpaq tilinde de toligi menen tan yekenin bayqaymiz. Qaraqalpaq tilinde frazeologiyaliq soz dizbeklerinin kopshilik topari adamzat turmisinda belgili bir ahmiyetke iye bolip kelgen, yen jaqin zatlar menen qubilislar dogereginde payda bolganin koremiz. Mine, usi yen jaqin zatlar menen qubilislardin atamalari, qazaq tilindegi siyaqli, qaraqalpaq tilinde de kobinese frazeologiyaliq soz dizbeklerindegi tirek soz xizmetin atqarip keledi.
Tilimizde adamnin dene mushelerinin atamalarina baylanisli bir neshe turaqli soz dizbekleri ushirasadi. Maselen:
1) Kozge baylansli: kozge ilmew, koz saliw, kozine shop saliw, koz jetiw, koz ushinda, koz boliw, koz taslaw, kozin qisiw, koz qisiw, kozge turtiw ham t.b.
2) Til sozine baylanisli: tili uzin, tilge keliw, til aliw, tilin tartiw, til tiygiziw, til jetkeriw, til biriktiriw, tilin soziw, til menen woraq woriw, tili gurmeliw ham t.b.
3) Awiz sozine baylanisli: awzin soziw, awizga iliniw, awizga tusiw, awiz ashiw, awzi pisiw, awiz jalasiw, awiz bastiriq, awzi bos, awzi qulagina jetkenshe, awzinan qara iyt kirip, ala iyt shigiw, awzini qum quyiliw, awzin jabiw, awizga aliw, awzinan tuskendey, awzinan toziw ham t.b.
4) Jurek sozine baylanisli: jurek jutiniw, juregi dawamaw, juregi jariliw, juregi shayiliw, jurek shaydi boliw, jurek saziw, jurek jalgaw, jureginin tugi bar, juregi ayniw, juregi qabinan shigiw ham t.b.
5) Ayaq sozine baylanisli: ayaqti anlap basiw, ayaqqa basiwi, ayagi jerge tiymew, ayagin qolina aliw, ayaqtan tartiw, korpege qarap ayaq soziw, ayaqtan ayaq qalmaw, ayaq-qolin bawirina aliw ham t.b.
Bulardan basqa qol, bas, bet, murin, qulaq, wokpe, kindik, usagan sozler tirek bolip keletugin frazeologiyaliq soz dizbekleri juda jiyi qollanilip kiyatir.
Sonday-aq, frazeologiyaliq soz dizbeklerindegi astarli, obrazli, wotkir manilerdi payda yetiw ushin xaliq wozine jaqinnan tanis iyt, tuye, qoy, at, yeshek ham tagi basqa da sogan usagan haywanlarga baylanisli, wolardin ayirim qasiyetlerin yeske ala wotirip, turaqli soz dizbeklerin doretken. Misali: iyt janli, iyt wolgen jer, iyt wolimi, iytten bir suyek qariz, tuyeden postin tastaganday, tuye ustinen iyt qabiw, tuyenin quyrigi jerge jetkende, qoy awizinan shop almaw, qoyday juwas, at usti, atsaliw, yeshekke teris mingiziw, yeshektey basiw ham t.b.
Bul joqaridagi frazeologiyaliq soz dizbeklerin, biz, gazeta tilinde qollaniliw jiyiligene qaray da yeki toparga ajiratsaq boladi.
Birinshisi: gazeta materiallarinda, jurnalistler tarepinen jiyi qollaniwshi frazeologizimler. Misali: koz ushinda, koz taslaw, til aliw, til jetkeriw, awizga tusiw, awiz ashiw, tilge aliw, juregi shawkildew, ayaqti anlap basiw, ayagi jerge tiymew, ayagin qolina aliw ham t.b.
Ekinshisi: gazeta tilinde wonsha qollanilmaytugin frazeologizimler. Misali: kozine shop saliw, koz boliw, koz taslaw, kozin qisiw, koz qisiw, kozge turtiw, tili uzin, tilge keliw, tilin tartiw, til tiygiziw, til jetkeriw, til biriktiriw, tilin soziw, awzin soziw, awizga iliniw, awizga tusiw, awiz ashiw, awzi pisiw, awiz jalasiw, awiz bastiriq, awzi bos, awzi qulagina jetkenshe, awzinan qara iyt kirip, ala iyt shigiw, awzina qum quyiliw, awzin jabiw, awizga aliw, awzinan tuskendey, awzinan toziw, jurek jutiniw, juregi dawamaw, juregi jariliw, juregi shayiliw, jurek shaydi boliw, jurek saziw, jurek jalgaw, jureginin tugi bar, juregi ayniw, juregi qabinan shigiw, ayaqqa basiwi, ayagi jerge tiymew, ayagin qolina aliw, ayaqtan tartiw, korpege qarap ayaq soziw, ayaqtan ayaq qalmaw ham t.b.
Til xaliqtin turmisi menen tikkeley baylanisli ham bir neshe tariyxiy dawirlerdin jemisi bolganliqtan, kopshilik frazeologiyaliq soz dizbeklerinde qaraqalpaq xalqinin wotkendegi turmisi, dasturi, urp-adeti juda aniq korinip turadi. Maselen, tilimizde dize bugiw, shashbaw koteriw usagan soz dizbekleri bar. Burin huqiqliq shekleniwshiliktin ustemshilik yetken dawirinde har qanday yeziliwshi adamnin ustemlik suriwshiler aldinda dize bugip, bas iyip qayilshiliq bildirgenligi belgili. Dize bugiw degen frazeologiyaliq soz dizbegi, mine, sol zamanda payda bolgan ham sol yeski dawirdin guwasi. Al, shashbaw koteriw bolsa xaliq turmisinda shashbawdin paydalanilgan dawirinde doregen, hazir wol birewge yerip juriw degen manini anlatiw menen birge qaraqalpaqlardin yeski dasturlerinen derek beredi.

Orazi'mbetova Z.
ң:
E-Mail:
| | |
:
          
ң

ң: