Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


ҚУРАЛЫМЫЗ ДА, СӨЗИМИЗ ДЕ, ҚАЛҚАНЫМЫЗ ДА ¬ НЫЗАМ
Конституция айрықша юридикалық қәсийетлерге ийе бол¬ған сиясий-ҳуқықый ҳүжжет болып — мәмлекеттиң тийкарғы нызамы, халықтың ерк-ықрарын билдиреди, оның мәплерине хызмет етеди.
Өзбекистан Республикасы Президенти И.Кәримовтың айтқанындай: «Инсан ҳуқықын нызамда ҳәм әмелде тәмийинлей алмаған, буның ушын жетерли кепилликлер жаратып бере алмаған жәмийет демократиялық жәмийет емес».
Ҳәр бир мәмлекеттиң келешеги ҳәм оның раўажланыўы сол жердеги жәмийетлик қатнасықларды тәртипке салыў мақсетинде ислеп шығылған нызамлардың сапасы, мазмуны, қәдир-қымбаты, сол жерде жасап атырған халықтың мәплерин өзинде сәўлелендириў дәрежеси және де усы нызамлардың орынланыўы менен тиккелей байланыслы.
1990-жылы 14-декабрьде Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Советиниң 8V сессиясында «Қарақалпақстан Республикасының суверенитети ҳаққында» Декларациясы қабыл етилди. Бул тарийхый ҳүжжетте Қарақалпақстан өзиниң Өзбе¬кис¬тан Республикасының қурамындағы суверенли Республика екенлигин жәриялады. Усы декларация 1991-жылы 31-августта қабыл етилген «Өзбекистан Республикасы мәмлекетлик ғәрезсизлигиниң тийкарлары ҳаққында»ғы Нызамда өзиниң ҳуқықый тийкарын тапты. Онда Қарақалпақстан Республикасы аймағының пүтинлиги ҳәм ғәрезсизлиги тән алынды.
Қарақалпақстан Республикасы суверенли Республика сыпатында өзиниң толық ҳуқықлы ўәкиллери арқалы 1993-жыл 9-апрель күни Қарақалпақстан Республикасы Конституциясын қабыл етти, мәмлекетлик ҳәкимият ҳәм басқарыў уйымларының системасын белгиледи.
Конституцияның тийкарғы мәниси инсан ҳәм пуқара ҳуқықларын, еркинликлерин, мәмлекет суверенитетин қорғаў, соның менен бирге, республика пуқараларына ылайықлы турмысты, парахатшылық ҳәм миллий келисимди тәмийинлеў болып есапланады.
Өзбекистан Республикасы Конституциясында Қарақалпақстан Республикасына өз алдына бап ажыратылып, оған конституциялық-ҳуқықый статус берилген. Себеби, Қарақалпақстан Республикасы Өзбекистан Республикасы қурамына киретуғын суверен демократиялық республика.
Соның тийкарында Қарақалпақстан Республикасы өзиниң Конституциясына ийе болып, ол ең жоқары юридикалық күшке ийе. Конституция мәмлекетимиздиң көринисин, оның экономикалық, социаллық, сиясий системасын белгилейди. Соның менен бирге, барлық тараўларда әмелге асырылып атырған демократиялық реформалардың ҳуқықый тийкары болып хызмет етпекте.
Қарақалпақстан Республикасының Конституциясы 6 бөлим, 26 бап, 120 статьядан ибарат. Тийкарғы Нызам өзиниң ықшам ҳәм түсиникли түрде баян етилгенлиги менен басқа сырт ел мәмлекетлери конституцияларынан ажыралып турады.
Қарақалпақстан Республикасы Конституциясы толық мәнисте демократиялық Конс¬титуция болып табылады. Ол тарийхта сыналған улыўма инсаныйлық қәдириятларды өзинде сәўлелендирген ҳүжжет, буннан тысқары ол ең раўаж¬лан¬ған мәмлекетлердиң конституциялық тәжирийбесине сүйенген ҳалда дөретилген. Пуқаралардың ҳуқық ҳәм еркинликлери тийкарында Конституциямыз «Инсан ҳуқықлары дүнья жүзилик Декларация»сының барлық тийкарғы идея ҳәм қағыйдаларын өзине сиңдирген. Тийкар¬ғы нызамның екинши статьясында: «Мәмлекетлик уйымлар ҳәм лаўазымлы шахслар жәми¬йет ҳәм пуқаралар алдында жуўапкер болып табылады»-делинген. Бул пуқаралардың ҳуқық ҳәм мәплериниң үстинлигин, олар конституциялық дәрежеде кепилленгенлигин аңлатады.
Конституция базар қатнасықларына өтиўге, жеке меншик қатнасықларын раўажландырыў¬ға хызмет етеди, меншиктиң ҳәр қыйлы формалары теңлигин, экономикалық жумыс алып барыў ҳәм исбилерменлик еркинлигин сәўлелендириўши идея¬лар ҳәм қағыйдаларды беккемлейди. Жеке меншик басқа меншик формалары сыяқлы қол қатылмаслыққа ийе ҳәм мәмлекет тәрепинен қорғалады. Қарақалпақстан Республикасы Конс¬титуциясының жоқарыда атап өтилген сыпат ҳәм өзгешеликлери оның шексиз абырайы, салмағы ҳәм қәдир-қымбатын дәлийл¬леп береди.
Ҳүрметли Президентимиздиң тиккелей басламасы менен елимизде әмелге асырылып атыр¬ған социаллық-экономикалық раўажландырыў бағдарламасы үлкен әҳмийетке ийе болып табылады. Бағдарламалардың избе-из әмелге асырылыўы нәтийжесинде Қарақалпақстан Республикасының экономикалық, социаллық тараўларында үлкен өзгерислер көзге тасланбақта. Тарийх ушын қысқа ўақыт болған дәўир ишинде қала ҳәм аўылларымыздың көрки, келбети өзгерди, олардың инфраструктуралық тәмийинлениўи де жоқары басқышларға көтерилди.
Өзбекистан Республикасы Президенти И.Кәримовтың Өзбекистан Республикасы Конс¬титуциясының 23 жыллығына бағышланған мәресимде шығып сөйлеген сөзинде 2016-жылды «Саламат ана ҳәм бала» жылы деп белгилеўи бийкарға емес.
Инсан ҳуқықлары дүнья жүзилик декларациясының 16-статьясының 3-бәнтине муўапық: «Шаңарақ жәмийеттиң тәбийғый ҳәм тийкарғы бөлеги болып есапланады, сондай-ақ шаңарақ жәмийет ҳәм мәмлекет тәрепинен қорғалыў ҳуқықына ийе» - делинген. Усы халықаралық норма бизиң миллий нызамшылығымызда да өз көринисин тап¬қан. Тийкарғы Нызамның 62-статьясында: «Ата-аналар балаларын ержетиўге дейин сақлаўға, тәр¬бия¬лаўға миннетли. Мәмлекет ҳәм жәмийет жетим балалардың ҳәм ата-аналардың кәўендерлигинен айырылған балалардың сақланыўын, тәрбияланыўын ҳәм олардың билим алыўын тәмийинлейди, олар жөнинде қайырқомлық жумысларын хошаметлейди»-делинген. Ҳақый¬қатында да, инсан шаңарақта дүньяға келеди, камал табады, шаңарақ беккем, тыныш болса, жәмийет раўажланады, перзентлер ҳәр тәреплеме камал табыўына имканият жаратылады.
Қарақалпақстан Республикасы Конституциясының 63-статья¬сындаF «Балалар ата-аналарының шығысына ҳәм пуқаралық ҳалатына қарамастан нызам алдында тең. Аналық ҳәм балалық мәмлекет тәрепинен қорғалады» делинген. Өзбекистан Республикасы Президентиниң 2008-жылы 1-майда қабыл етилген «Инсан ҳуқықларының дүнья жүзилик Декларациясы қабыл етилгениниң 60 жыллығына бағышланған илажлар бағдарламасы ҳаққында»ғы Пәрманында атап көрсетилгениндей, базар реформаларын избе-из әмелге асырыў, ири мәмлекетлик социаллық бағдарламаларды, соның ишинде «Саламат әўлад», «Ана ҳәм бала», «Саламатлық жылы», «Социаллық қорғаў жылы», «Жаслар жылы», «Беккем шаңарақ жылы», «Абат турмыс жылы», «Саламат бала жылы» ҳәм басқа да бағдарламаларды турмысқа асырыў арқалы елимизде инсанның, бәринен бурын, балалардың, ҳаял-қызлардың, жаслардың социаллық, экономикалық ҳуқықларын қорғаўды тәмийинлеў, олардың ҳәр тәреплеме жетик раўажланыўы ушын барлық зәрүрли шараятлар жаратылды.
Өзбекистан Республикасы Президентиниң 2014-жыл 1-август¬тағы «2014-2018-жылларда Өзбекистанда халықтың репродуктив саламатлығын және де беккемлеў, аналар, балалар ҳәм өспиримлер саламатлығын қорғаў барысындағы мәмлекетлик бағдарлама ҳаққында»ғы қарары әҳмийетли ҳүжжет болып есапланады. Мәмлекетимизде денсаўлықты сақлаў системасында алып барылып атырған кең көлемли реформалар нәтийжесинде республикамыздың ең шетки ҳәм алыс аймақларында да халықтың саламатлығын қорғаў бойынша жумыслар нәтийжелилиги артып бармақта.
Қарақалпақстан Республикасы Конституциясының 99-статья¬сында: «Посёлкаларда, аўылларда, сондай-ақ, қалалардың мәкан кеңеслеринде баслықты (ақсақалды) ҳәм оның кеңесгөйлерин 2,5 жылға сайлайтуғын пуқаралар жыйынлары жергиликли өзин-өзи басқарыў уйымлары болып табылады» - делинген. Елимиз демократиялық реформалар нәтийжесинде пуқаралық жәмийетке қарай избе-излик пенен басқышпа-баскыш раўажланып бармақта. Пуқаралардың сиясий сана-сезими ҳәм бас¬қарыў тараўындағы белсендилиги асып бармақта. «Пуқаралар жыйыны баслығын (ақсақалын) ҳәм оның кеңесгөйлерин сайлаў ҳаққында»ғы (жаңа редакцияда) Қарақалпақстан Республикасы Нызамы 2013-жыл 5-июльде қабыл етилди. Бул Нызамның қабыл етилиўи менен пуқаралар жыйыны баслығын (ақсақалын) ҳәм оның кеңесгөйлерин сайлаў барысындағы пуқаралардың ҳуқықларын толық тәмийинлеўге қаратылған тийисли ҳуқықый кепилликлери және де кеңейттирилди.
2016-жыл 5-март күни пуқаралар жыйынлары баслықларын (ақсақалларын) ҳәм олардың кеңесгөйлерин сайлаўға таярлық көриў ҳәм өткериў ҳаққындағы Өзбекистан Республикасы Олий Мажлиси Сенаты Кенгаши қарары қабыл етилди. Қарарда пуқаралар жыйынлары баслықлары (ақсақаллары) ҳәм олардың кеңесгөйлериниң гезектеги сайлаўы 2016-жылдың май-июнь айларында өткерилиўи белгиленди. Жоқарыдағы қарардан келип шыққан ҳалда Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси Президиумы тәрепинен усы сайлаў мапазын өткериўге байланыслы ис-илажлар режеси ҳәм комиссия қурамы тастыйықланды. Бул сайлаўларда Қарақалпақстан Республикасындағы 402 пуқаралар жыйыны баслықлары (ақсақаллары) ҳәм олардың 3600 ден аслам кеңесгөйлери сайланады.
Бүгинги күнде миллий демо¬кратиялық институт сыпатында ҳәр биримиздиң күнделикли турмысымызда, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары өзиниң орнын ийелегени сыр емес.
Жуўмақлап айтқанда, жәми¬йет раўажланып барған сайын инсанлардың Конституцияға деген мүтәжлиги артып бармақта. Себеби, Конституция еркинлик кепили болып есапланады. Басқаша айтқанда, нызамға муўапық ҳәрекет еткен инсан биреўдиң мәплерине зыян келтирмей, өз мақсетине ериседи. Ҳуқықый мәмлекеттиң қуралы да, сөзи де, қалқаны да — нызам.
Сағындық Турманов.
Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң комитет баслығы.

Дерек: "Еркин Каракалпакстан"
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: