ө   
қ


1-Ғ
Soz manisinin keneyiwi ham tarayıwı
Ayırım sozlerdin manisi waqıttın otiwi menen keneyiwi yaki tarayıwı mumkin. Maselen, miynet degen soz burın qıyınshılıq, doxmet manisinde qollanılgan bolsa, hazir bul sozdin manisi biraz keneyip, doretpe, shıgarma manisinde de qollanıladı: ilimiy miynet, jazıwshının miyneti t.b. Sonday-aq xojalıq, jarıs, gaziyne, otırgızıw, jumıs, qatnas, bolim, qurılıs, shaqırıq, gures usagan sozlerdin manileri songı dawirlerge kelip biraz keneygenligin koremiz: xojalıq-shanaraq, uy ishi, ---awıl xojalıgı, shirket xojalıgı t.b. Gures-sport turi,---sotsiallıq gures, jamiyetlik gures t.b.
Sonday-aq ayırım sozlerdin manileri tarayıp ta otıradı: Jigit sozi burın barlıq narsenin jası degendi bildirgen (jigit qawın, jigit miywe), al hazir er adamnın jas ekenin bildiredi. Al qawim, jılqı, awıl, ayıw, ul sozleri burın kop manide jumsalgan bolsa, hazir bir manide jumsalıp jur.
Omonimler
Aytılıwı ham jazılıwı birdey biraq leksikalıq manisi har turli sozlerge omonimler dep ataladı. Mısalı: tus ( waqıt-atlıq), tus (tus koriw-atlıq), tus (terekten tus-feyil), tus ( tur-atlıq).
Biraq omonimlerdi kop manili sozlerden aljastırıp alıwga bolmaydı. Mısalı: japtın ayagı (sonı) -gaptin ayagı (sonı). Bul mısallardagı ayaq sozi oz ara jaqın bir neshe manilerde kelgen. Bunday sozler kop manili sozler esaplanadı.
1. Adamnın kozi tuwra manili sozler
2. Aynanın kozi
3. İstin kozi kop manili sozler
4. İynenin kozi
Al omonimler forması birdey sozler bolganı menen manisi bir-birinen juda alıs boladı. Oypikir, oy-shuqır, oy-oyıw.
Omonimlerdi anıqlaw ushın ogan tiyisli gaptegi sinonimin tawıp alıw kerek: Qapelimde bir oy keldi (pikir). Tas qarangıda oyga (shuqırga) tusip kettim. Mına jerdi oy (shuqı).
Omonimlerdin bir neshe turleri bar:
Sırtqı forması birdey ham bir soz shaqabına tiyisli manileri har qıylı bolgan sozler omonimler dep ataladı: tus (adamnın tusi-atlıq), tus( waqıt-atlıq), oy (shuqır-atlıq), oy( pikir-atlıq).
Turi birdey biraq har qıylı soz shaqaplarınan bolgan sozlerge omoformalar deymiz. Mısalı: Tuste neler bolmaydı (atlıq-nede). Ol tuste keldi (rawish-qashan). Bul jerde tatar (atlıq) gozalları, miynetinen jemisler tatar (feyil). Agıp barar jer qayısqan alaman (atlıq), Kewlimde sonse jaslıq muhabbatım, Qalayınsha men shayır bola alaman (feyil). Ol awılga bardı (feyil). Bardı (atlıq) talap, joqtı qıynap.
Sozledin jazılıwı har qıylı biraq bir qıylı aytılsa, olar omofonlar dep ataladı: bag-baq, nemets-nemis, tok-toq, Aqıllı para beredi, aqımaq bara beredi.
Birdey bolıp jazılıp, har qıylı aytılsa omograflar esaplanadı: tur (turıw) tur (jarıstın turı), tire(tirew)-tire(irkilis belgisi), sır(adamnın sırı)-sır (jeytugın zat).
Omonimlerge mısallar: Bul tobenin oz knyazı, oz begi, Kim qabirde unsizlikke tozbedi, Ozbegi, qazagı-bari tuwısqan. Kim sheber, kim olaq, Ayta bersin ol aq. Kel beri kel anıqlap qara, aq, qara adamlar jasaydı bunda.
Sinonimler
Tubirleri har qıylı, biraq manileri bir-birine jaqın bir soz shaqabına jatatugın sozler sinonim (grekshe sunonumos-bir atamalı) dep ataladı. Mısalı: sulıw, shıraylı, gozzal, korkem. Ulken, nahan, gidiman, taynapır. Sinonimlerdin ishindegi en onimli jumsalatugın tiykargı soz dominanta dep ataladı: tez-jıldam-shaqqan-darriw-birden. Sinonimler bir neshe usıllar arqalı payda boladı:
1. Sinonimler sozdin kop maniligi tiykarında payda boladı: adamnın ayagı -japtın ayagı - japtın aqırı yamasa sonı, koshenin ayagı-koshenin aqırı yamasa sonı. Esikti ashıw- sırdı ashıw sırdı tabıw.
2. Qosımtalar qosıw arqalı: shopan-pada-shı, sulıw-shıray-lı, biymani-manissiz.
3. Dialektlik sozler arqalı: shırpı-kukirt, seksewil- sazaq, buzaw-ojek.
4. Basqa tillerden kirgen sozler arqalı: qonaq-miyman, orın-makan, el-xalıq, shıdam- sabır, baylıq-dawlet.
5. Frazeologizmler arqalı: qulaq turiw-esitiw, kozdi ashıp jumgansha- koz benen qastın arasında-tez-demde.
6. Evfemizmler ham kakofemizmler arqalı: oliw-qaytıs bolıw, koz jumıw, tuwıw- jas bosanıw, koz jarıw, awqat-tamaq-jutım.
Sinonimler leksikalıq sinonimler ham grammatikalıq sinonimler bolıp bolinedi.
Leksikalıq sinonimler
Leksikalıq sinonimlerge, tiykannan, manilik jaqtan bir-birine juda jaqın, al sırtqı turi jagınan turlishe bolıp usı ushırasatugın sozlerdin toparı kiredi. Mısalı: aytıw, qulaq-qagıs etiw, aldınan otiw; boldınw, halı ketiw, diman qurıw; menmensiw, murnın koteriw, mise tutpaw, pısqınp qaramaw, ozin joqarı tutıw; oldi, koz jumdı, qaytıs boldı, qaza taptı, shetnedi, uzaq jolga uzatıldı, dunyadan qayttı; hamme, gullan, barlıq, tamamı, jami; ulken, gidiman, nahan taynapır; kushli qarıwlı, gayratlı, quwatlı, mıqlı; mazalı, shiyrin, tatlı; qası, janı, qaptalı; biyik, balent, zawlim, asqar; semiz, tompaq, juwan; soylemew, jumgan awzın ashpaw, tis jarmaw; tez, jıldam, darriw, shaqqan; turi, tusi, apsheri, kelbeti, pishini, sıyqı t. b
Bul leksikalıq sinonimlerturi jagınan turlishe bolganı menen, manisi jagınan oz ara birdey. Sonlıqtan bunday sozlerdin toparı oz ara leksikalıq sinonim bolıp tabıladı.
Degen menen leksikalıq sinonimler mariilik jaqtan oz ara juda jaqın bolsa da, olardın bir-birinen kishigirim ozine tan nazik manilik ozgeshelikleri de boladı. Bul nazik ozgeshelikler, asirese har turli stillik talaplarga, sonday-aq tildin qollanılıw normalarına muwapıq sinonim sozlerdi ornı-ornı menen tanlap alganda, juda anıq sezilip turadı. Maselen, oldi, qaytıs boldı, dunyadan qayttı, sonday-aq ulken, nahan, gidiman, taynapır sozleri oz ara sinonimlik qatarlardı duzedi. Biraq olardın arasında har bir sozdin ozine tan stillik qollanılıw ozgesheliginin ham kishigirim manilik parqının bar ekenligin koriwge boladı. Aytayıq, oldi sozi menen qaytıs boldı sozinde ham ulken sozi menen giddiman yamasa taynapır sozlerinde ozine tan manilik ozgeshelikler bar. Oytkeni qollanılıwı jagınan oldi sozin qaytıs boldı sozi menen, ulken sozin gidiman sozi menen ten dep qarawga bolmaydı. Bunday sinonim sozler ozlerinin qanday da bir manilik belgileri arqalı, stillik talaplarga muwapıq qollanılıwı arqalı ayırılıp turadı.
Sırtqı turi har turli, al ulıwma manisi bir-birine juda jaqın sozlerdin toparın leksikalıq sinonimler deymiz.
Leksikalıq sinonim sozler manilik jaqtan bir-birine ortaq, oz ara maniles bolıp toparlanıp aytıladı ham ayırıw-ayırım manilik qatarlardı duzedi. Bunday oz ara maniles sinonimlik qatarlar, kobinese eki sozden baslap bir neshe sozlerge deyin bola beriwi mumkin. Mısalı:
1. Qonaq, miyman. 2. Arıq, koterem, judew. 3. Alıs, uzaq, jitirim, jıraq, shalgay. 4. Ushırasıw, korisiw, gezlesiw, duwsharlasıw, jolıgıw, tabısıw.
5. Sulıw, shıraylı, korikli, ajarlı, kelbetli, sımbatlı, xoshireyli.
Sinonimlik qatarlardın kop bolıwıbul tildin baylıgının qollanılıw orisinin ken ekenliginin ayqın dalili. Sebebi leksikalıq sinonimler aytılajaq oy-pikirdi anıq, tusinikili ham tasirli etip beriwde ulken ahmiyetke iye.
Qaraqalpaq tili leksikalıq sinonimlerge juda bay. Oytkeni onnan har turli sinonimlerdi tabıwga boladı.

Leksikalıq sinonimler har turli soz shaqaplarınan, sonın ishinde, kobinese atlıq, feyil, kelbetlik, rawish, almasıqlardan boladı.
Grammatikalıq sinonimler
Grammatikalıq sinonimler basqa sinonimlerden, sonın ishinde leksikalıq sinonimlerden ozine tan ozgeshelikler arqalı ajıralıp turadı. Grammatikalıq sinonim degennen har qıylı morfologiyalıq turdegi sozlerdin, soz dizbeklerinin, qospa gap boleklerinin manilik jaqtan oz ara birdey qollanılatugın ekinshi bir qatarın tusinemiz, grammatikalıq sinonimler morfologiyalıq sinonimler ham sintaksislik sinonimler bolıp ekige bolinedi.
1. Morfologiyalıq sinonimler: biymani-manissiz, namalim-malimsiz, biyadep-adepsiz, naqolay-qolaysız, biypul-pulsız t.b.
2. Sintaksislik sinonimler:
a) soz dizbegi boyınsha oqıwga barıw-oqıw ushın barıw, mashina menen barıw-mashinada barıw, telefonda soylesiw-telefon menen (arqalı) soylesiw, adamday soylew-adam taqılette soylew t.b.;
b) qospa gap bolekleri boyınsha Biybixan uyge kelgende, Gulziyra kiyinip bolgan edi Biybixan uyge kelgen waqıtta, Gulziyra kiyinip bolgan edi. Petka qansha sır bergisi kelmegen menen, bari magan malim-Petka qansha sır bergisi kelmese de, bari magan malim.
Grammatikalıq sinonimler de leksikalıq sinonimler sıyaqlı, har turli stillik talaplarga baylanıslı qollanıladı. Sinonimlerdin bul turinin kopligi, onın ken kolemde oris alıwı harbir tildin stillik mumkinshiliklerinin bayıwına, soylew madeniyatının rawajlanıwına alıp keledi.
Antonimler
Manileri bir-birine qarama-qarsı sozler antonimler dep ataladı. Mısalı: jaqsı- jaman, aq-qara, arzan-qımbat, juwan-jinishke (kelbetlik), ashıw-jabıw, kel-ket, otır-tur (feyil), kop-az, erte-kesh, asten-tez (rawish). Antonimler kobinese sapalıq, sınlıq, mugdarlıq manilerdi bildiretugın sozlerde ushırasadı.
Qaraqalpaq tilinde antonimler leksikalıq antonimler ham morfologiyalıq antonimler dep bolinedi. Morfologiyalıq antonimler qosımtalardın arasında bolsa, leksikalıq antonimler tubir sozler arasında boladı. Antonimler naqıl-maqallardın quramında, awız adebiyatı ulgilerinde, korkem suwretlewde antitezalıq xızmet atqaradı. Antitezalıq mani uslub sıpatında kusheytiwshi soz obrazlılıgın tagı da arttırıwga sebepshi boladı, yagnıy pikirdi maniler qarsılıgı tiykarında kusheytiw ushın antonimler ulken xızmet atqaradı: alasıga altaw az, beresige besew kop. Joq edim bar boldım t.b.
ң:
E-Mail:
| | |
:
          
ң

ң: