Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


ТАРАЎДЫҢ БАСЛЫ ҲУҚЫҚЫЙ ТИЙКАРЫ
Өзбекистан Республикасы өзиниң сиясий ғәрезсизлигин қолға киргизгеннен кейин Қарақалпақстан Республикасы да суверенли демократиялық республикаға айланды. Қарақалпақстан Республикасы өзиниң мәмлекетлик белгилерине, ең тийкарғысы өз Конституциясына ийе болды. 1993-жылы 9-апрел сәнесинде қабыл етилген усы тийкарғы нызам халық аралық нормаларға ҳәм халқымыздың тарийхый тәжирийбесине тийкарланып, республикамыздың суверенитетин жақлаған ҳалда, демократия ҳәм әдиллик, ең тийкарғысы инсан ҳуқықларын басшылыққа алып, ҳәзирги ҳәм келешек әӯладлар алдындағы жоқары жуӯапкершиликти сезип, ҳуқықый-демократиялық мәмлекет дүзиӯ ӯазыйпасын беккем белгилеп алды. Сондай-ақ, Конституция Қарақалпақстанның бәрше халықларына ылайықлы турмыс кешириӯин, миллий келисимди, тынышлық ҳәм парахатшылықты тәмийинлеӯди мақсет етип қойды. Бул тийкарғы ҳүжжет 1994-1995-1997-2003 ҳәм 2014-жыллары өзгерис және қосымшалар менен толықтырылып жетилистирилди. Бүгинги күнде Конституциямыз 6 тараӯ, 26 бап, 120 статьядан ибарат.
Конституция ҳәр бир инсанның, жәмийеттиң ҳәм ҳәр бир тараӯдың ең биринши ҳуқықый тийкары есапланады. Сол сыяқлы Журналистика ҳәм Ғалаба хабар қураллары да дәслеп Конституция нормаларына тийкарланып ис жүритеди. Тараӯ қәнигелери усы тийкарғы нызамды басшылыққа алып хызмет жүргизеди. Қарақалпақстан Республикасы Конституциясының бир қатар статьяларында Ғалаба хабар қураллары, дөретиӯшилик, сөз ҳәм пикир еркинлигине тийисли нормалар белгилеп берилген. Мәселен, Конституцияның 12-статьясында пикирлердиң көп түрлилиги, 27-статьясында ой-пикир ҳәм сөз еркинлиги, 40-статьясында дөретиӯшилик еркинлиги белгилеп қойылған. Және де 27-статьяда ҳәр бир инсан айырым шеклеӯлерден тысқары ҳәр қандай мәлимлемени излестириӯге, алыӯға ҳәм тарқатыӯға ҳақылы екенлиги көрсетилген. Сондай-ақ, пуқаралардың өзлерине тийисли ҳәр қандай мәлимлеме, яғный ҳүжжетлер ҳәм материаллар менен танысыӯ мүмкинлиги 28-статьяда өз көринисин тапқан. Бул норма да журналист хызмети менен тиккелей байланыслы. Ал, Конституцияның ХV бабы тиккелей Ғалаба хабар қуралларына арналған. Яғный, 65-статьяда «Ғалаба хабар қураллары еркин ҳәм нызамға муӯапық ҳәрекет етеди. Цензураға жол қойылмайды», деп анық белгилеп қойылған.
Соның менен бирге Қарақалпақстан Республикасының Конституциясында Журналистика ҳәм Ғалаба хабар қуралларының ҳуқықлары менен қатар миннетлери де көрсетилип өтилген. Ғалаба хабар қураллары өзиниң тарқатып атырған ҳәр бир мәлимлемесиниң ҳақыйқатлығы ҳәм дурыслығы ушын белгиленген тәртипте жуӯап бериӯи 65-статьяда беккем белгилеп қойылған. Сондай-ақ, Ғалаба хабар қураллары инсанның ар-намысы, қәдир-қымбатына дақ келтиретуғын мәлимлемелерди тарқатса, нызам менен белгиленген тәртипте жуӯап береди. Себеби, «ҳәр бир адам өзиниң ар-намысына ҳәм қәдир-қымбатына қол қатыӯдан, өзиниң жекке турмысына араласыӯдан қорғаныӯға ҳақылы» екенлиги Конституциямыздың 25-статьясында айтылып өтилген. Сондай-ақ, сол статьяда мәлимлеме сыры да орын алған.
Қарақалпақстан Республикасы Конституциясы тийкарында Қарақалпақстан Журналистикасы ҳәм Ғалаба хабар қуралларының ҳуқықый системасы қәлиплести. Тараӯға тийисли бир қанша норматив ҳүжжетлер ислеп шығылды. 1997-жылы «Журналисттиң кәсиплик жумысын қорғаӯ ҳаққында», «Мәлимлеме алыӯ кепилликлери ҳәм еркинлиги ҳаққында», 2003-жылы «Баспа жумысы ҳаққында», «Мәлимлеме еркинлиги принциплери ҳәм кепилликлери ҳаққында», 2007-жылы «Ғалаба хабар қураллары ҳаққында», «Авторлық ҳуқықы ҳәм түрлес ҳуқықлар ҳаққында» Қарақалпақстан Республикасының нызамлары ҳәм басқа да нызамлар қабыл етилди. Журналистика ҳәм Ғалаба хабар қураллары оларға тийкарланып инсан, жәмийет және мәмлекет алдындағы өз хызмет ҳәм ӯазыйпаларын орынлап келмекте.
Улыӯма алғанда, Қарақалпақстан Республикасы Конституциясы ҳуқықый-демократиялық мәмлекет ҳәм еркин пуқаралық жәмийет қурыӯ жолында Журналистика ҳәм Ғалаба хабар қуралларына тийисли ҳуқықый кепилликлер жаратып, және миннетлер менен жаңа ӯазыйпаларды ҳәм үлкен жуӯапкершиликти жүклейди. Ең баслысы Конституциямыз Қарақалпақстан Республикасы Журналистикасы ҳәм Ғалаба хабар қуралларының тийкарғы ҳуқықый-юридикалық ҳүжжети болып хызмет етеди.

Қурал Кеңесбаев
Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университети
Журналистика қәнигелигиниң 3-курс студенти
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: