Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


ИНФОРМАЦИЯЛЫҚ ҚӘЎИП МАШҚАЛАСЫ
«Бүгинги күнде жасларымыз тек ғана оқыў орынларында емес, бәлки радио-телевидение, баспасөз, интернет сыяклы қураллар арқалы да ҳәр түрли информация ҳәм мағлыўматларды алмақта. Жәҳән информация майданы күн сайын кеңейип баратырған усындай бир заманда балаларымыздың санасын орап-шырмап, оны оқыма, буны көрме, деп бир тәреплеме тәрбия бериў, олардың әтирапын темир дийўал менен орап қойыў, ҳеш гумансыз, заманның талабына да, бизлердиң алға қойған мақсетлеримизге де туўра келмейди. Неге дегенде, биз мәмлекетимизде ашық ҳәм демократиялық жәмийет қурыў ўазыйпасын өз алдымызға мақсет етип қойғанбыз ҳәм бул жолдан ҳеш қашан қайтпаймыз»
И.А.Каримов
Сөз еркинлиги, баспасөз еркинлиги болмаған мәмлекетте, демократияда, раўажланыўда болмайды. Себеби, ғалаба хабар қураллары жәмийетлик турмыстағы ҳәр қыйлы машқалаларды сәўлелендириўде, олардың нәтийжели шешимлерин табыўда, халықтың дыққат-итибарын қаратыўда ҳәм мәмлекетлик шөлкемлердиң ҳәрекетлерин бақлап барыўда усы баспасөз еркинлиги принциплерине сүйенип ҳәрекет етеди. Бул ҳаққында Президентимиз И.А.Каримов өзиниң бир қатар шығып сөйлеўлеринде тоқталып өтип: «Ҳақыйқый баспасөз еркинлиги болған жерде ғана журналистика ҳәкимият пенен халық арасында байланыс механизми бола алады» - деп көрсетеди. Ал, айырым шет елли журналистлердиң (мәселен Дэвид Уэбстердиң) пикиринше: «Баспасөз еркинлиги жалған, өтирик-өсекке тийкарланған, қәўипли, адамларда ғәзеп оятыўшы мағлыўматларды да өз ишине алыўы менен машқалаларды да келтирип шығарады».

Демек, еркинлик белгили дәрежеде информациялық қәўип мәселелериниң пайда болыўына да тийкар болады. Буны бийкарлаў қыйын, себеби, буны биз бүгинги жасаў шәриятымызда жийи ушыратып та жүрмиз. Сонлықтан да, ғалаба хабар қуралларының, соның ишинде баспасөздиң еркин майданға айланып барыўы қабыл етилген Нызам ҳәм қарарлар тийкарында әмелге асырылады. Усылардың тийкарында журналистика тараўында жаслармыздың санасына ғәрезсизлик идеясын синдириў, тарийхый мийрасларымызды үйрениў, миллий қәдириятларымызды үгит нәсиятлаў, бүгинги дәўир ҳәдийселерин терең ҳәм ашық айдын анализ етиўдей жуўапкершиликли ўазыйпалар мақсетке муўапық алып барылмақта. Солай болса да биз гейбир көринислерге көз жумып қарай алмаймыз. Мәселен, мазмуны жағынан ҳәр қыйлы болған Интернет мағлыўматларының инсан психологиясына тәсири, қол телефонлары арқалы тарқалып атырған хабарлар, реклама ҳәм клиплер ҳәм т.б. көринислердеги информациялардың жәмийетшиликке тарқалыўы. Әлбетте, инсан ҳеш ўақытта информация алмай, адамлар менен қарам- қатнас жасамай жасаўы мүмкин емес. Ҳәр күни дерлик онлап, жүзлеп мағлыўматларды қабал етиўге туўра келеди. Себеби, ҳәзир биз информация ағымы тезлескен, жер шары халқының барлық жасаў шәриятын, қала берсе, пүткил раўажланыў тәризин өзгерте алатуғын информация технологиясы жүзеге келген бир дәўирде жасамақтамыз. Мағлыўматларға қарағанда XXI әсирде жумыс ўақтының ярымынан көби информация алыў, оларды сақлаў, қайта ислеў ҳәм тарқатыўға сарпланады екен. Ал, соңғы 50 жыл даўамында дүньяда информацияларды (мысалы 30 бетлик теманы бес мың км аралықта) тарқатыў тезлигин 300 мың мәртеге асты, баҳасы болса 1000 мәртеге арзанлаған. Бул процесс еледе тезлик пенен даўам етпекте. Демек, усындай информациялар ағымы тезлескен бүгингидей дәўирде қалыс ҳәм ҳақыйқатшыл информацияларға зәрүрлик туўылады. Информация қәншелли қалыс болса, соншелли исенимли болады. Баспасөз қаншелли еркин болса, соншелли көп ҳәм терең мазмунлы пикирлер минберине айланады. Демек, глобалласыў дәўиринде жүзеге келип атырған информациялық қәўипсизликти надурыс пикирден алдын ҳақыйқый, алағадалы информациялардан алдын фактлы, бузғыншы идеядан алдын закәўатлы мағлыўматларды өз ўақтында жеткериў арқалы кемейтиў мүмкин. Бизиңше, усы ғана ҳақыйкый демократиялық еркин баспасөзге ҳәм жәмийеттиң раўажланыўына тийкар болады.
Ҳинд халқында өз заманында үлкен ҳүрметке ерискен мәмлекетлик ғайраткер, белгили қаҳарманы Махатма Ганди өзи жасаған дәўирде-ақ мынадай пикир айтқан еди: «Мен үйимниң айна ҳәм есиклерин барқулла беккем етип жаўып отыра алмайман. Себеби, оннан үйиме таза ҳаўа кирип турыўы керек. Соның менен бирге айна ҳәм есиклеримнен кирген ҳаўаның даўылға айланып, үйимди аўдар-төңкер қылып, өзимди болса бир шетке ылақтырып таслаўын қәлемеймен».
Демек, инсан жәмийеттен, дүньядан бөлинип жасай алмайды. Инсанлар менен қарым-қатнас, байланыс орнатпай отыра алмайды. Хабар еситпей, мағлыўмат алмай тура алмайды. Бирақ, бул мағлыўматлар оның өзиниң психологиясына кери тәсир жасап, түсиниклерин кери бурмалаўға жол қоймаўы керек. Бул ҳәзирги информацияласқан жәмийет босағасында жасап, өмир сүрип атырған адамларының (БИЗИҢ ҳәм СИЗИҢ) тийкарғы ўазыйпасына айланыўы керек. Ҳеш ким тыныш турмысты, ашық аспанды, қала берсе руўхый саламатлықты қолы менен әкелип бермейди. Буның ушын ҳәр бир инсан өзинде кийиниў мәденияты, сөйлеў мәденияты, аўқатланыў мәденияты, медициналық мәденият сыяқлы түсиниклер қатарында информациялық мәдениятты да қәлиплестириўи керек. Яғный информация дүньясынан жәмийетлик раўажланыўға ҳәм жеке өзине хызмет қылыўшы мағлыўматларды таңлап алыў барысында туянақлы билимге, оларды саралап алыў барысын уқыпқа ҳәм хабарлар тәсиринде узақ қалып кетпестей тәжирийбеге ийе болыў ҳәм усы иммунитетти өзинде қәлиплестириў дәўир талап ететуғын әҳмийетли ўазыйпалардың бири екенлигин умытпаўы керек. Себеби, информациялық қәўип глобал машқалаға айланған бир дәўирде сергеклик заман талабы болып есапланады.


Оразымбетова ЗЛИХА
ҚМУ журналистика кафедрасының баслығы,
филология илимлериниң кандидаты.
Комментария жазыў
Атыңыз:
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Вставка ссылкиВставка защищенной ссылки Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Код:
          Включите эту картинку для отображения кода безопасности
кодты жаңалаў

Кодты киритиң: