Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


ГАЗЕТА ТИЛИНЕ ТӘН ҚУБЫЛЫСЛАР ҲӘМ ЖУРНАЛИСТЛИК ШЕБЕРЛИК МӘСЕЛЕЛЕРИ


Оразымбетова З.Қ., Есемуратова С.А.

Газета – бул миллеттиң жаршысы, руўхыйлық ҳәм ағартыўшылық айнасы, әҳмийетли тәрбия қуралы болып есапланады. Газета усы ўазыйпаларды атқарыўда қарақалпақ тилиниң кең имканиятларын жүзеге шығарыў, оның келешектеги орнын белгилеў, әдебий тилдиң нызам – қағыйдаларын сақлаў, халықтың саўатлылығын, сөйлеў ҳәм жазыў мәдениятын жетилистириўде үлкен әҳмийетке ийе. Қарақалпақ әдебий тилинде болып атырған процесслерди бақлап барыў, анализ етиў, баҳалаў ҳәм тийисли жуўмақлар шығарыў, надурыс бағдарлардан қайтарыў ямаса оларды дүзетиў мәселесинде газета үлкен ўазыйпаны атқарады.

Соның менен бирге, газета тили, әдебий тилдиң айрықша көринислериниң бири есапланып, ол әдебий қәлипке түскен таяр ҳалындағы тиллик бирликлерден, материаллардан тек пайдаланып, оны қолланып ғана қоймастан, соның менен бирге өзиниң кең мүмкиншиликлеринен орынлы пайдаланған ҳалда оны және де раўажландырады ҳәм байытады. Күнделикли пайдаланып жүрген усыллардың тийкарында көплеген жаңа формаларды, дүзилислерди пайда етеди. Себеби, техникалық прогресстиң барысында, жәмийеттиң сиясий, экономикалық ҳәм мәдений жақтан жетилисиўиниң арқасында газеталардың жәмийетлик турмысымыздағы орны бир қанша артып, жаңа түсиниклер, жаңа терминлер пайда болып барады. Ал, сөзлердиң жаңа түрлери ең дәслеп газеталарда сәўлелениўин табады.

Газета тили ҳаққында сөз болғанда, соны да айтып өтиўимиз керек, ол әдебий тилдиң қурамында пайда болып ҳәм хызмет етип қоймастан, оның және де раўажланыўына, жетилисиўине, кеңейиўине тәсир етеди. Себеби, газеталарда қолланылған ҳәр қандай жаңа мәнидеги сөз, сөз дизбеклери, терминлер, атамалар көп узамай әдебий тилимизге сиңисип кетеди. Сонлықтан да бунда сөзлердиң тазалығына, мәнисине сәйкес қолланыўына үлкен итибар қаратыў лазым.

Газетаның стандарт тил бирликлери де ҳәр түрли функциональлық стильлердиң тийкарында пайда болады. Олар газетада кең түрде қолланылып, жәмийетшиликке тарқатылғаннан кейин пикирди тез ҳәм қысқа баянлаўға, халықтың тез түсинип алыўына ҳәм оның ўақтын көп алмаўға жәрдем береди. Оның және бир қолайлы тәрепи олар образлылыққа ҳәм көркемлик бояўларға ийе болмайды. Ал, пикирлерди, ўақыяларды, анық ҳәм дәл жеткериў ушын хызмет етеди. Бул газета тили ушын оғада әҳмийетли қубылыслардың бири болып табылады.

Газеталарда жәмийетлик турмыстың барлық тараўлары сәўлелендирилгени ушын да, онда жазба баянлаўдың ҳәр түрли көринислерин ушыратыў мүмкин. Онда түрли жанрлар, түрли стильлер қолланылып, тийкарында олардың барлығы да әдебий тилдиң қәлиплесиўине ҳәм буннан кейинги дәўирлерде жетилисиўине үлкен хызмет етти.

Турмысымыздағы барлық қурамалы жәмийетлик-сиясий қарым-қатнасықлар ҳәм байланыслар түрли тараўларда, түрли форма ҳәм стильлерде әмелге асырылады. Ғалаба хабар қураллары бул байланыслардың ең жедел тараўы болып, оның ўазыйпасы хабарлар тематикасының, мазмунының, жазылыў стилиниң ҳәр түрлилиги менен ажыралып турады. Ол жәмийетлик-идеологиялық, руўхый-мәдений көз-қараслардың қәлиплесиўинде тийкарғы қурал ўазыйпасын атқарады.

Газеталар – ҳәр қашанда жәмийетте болып өткен ўақыя ҳәм ҳәдийселерди түрли жанрларда хабарлайды, олар ҳаққында мағлыўмат береди ҳәм оларға мүнәсибетин билдирип, баҳа да берип барады. Жәмийеттеги қубылысларды, жағдайларды анық фактлер тийкарында сүўретлейди. Усы арқалы жәмийетлик-сиясий байланыс хызметлериниң, халықтың, мәмлекеттиң, миллеттиң бир пүтинлигин тәмийинлеўге хызмет етеди. Усындай тәреплери менен ол жәмийетлик байланыс ҳәм улыўмахалықлық хабар ҳәм мәдений хызмет ўазыйпасын атқарады.

Соны да атап өтиўимиз керек жәмийетлик, мәдений байланыслар, ең дәслеп әдебий тил арқалы әмелге асырылады. Бунда әдебий тилдиң функциональлық стильлериниң дерлик барлық түрлери қолланылады. Ол жәмийетлик ўақыя ҳәм ҳәдийселерди, хабарларды халыққа жеткериўде тиллик бирликлерден, тил қуралларынан қәлегенинше пайдаланыўы, ҳәттеки оны сол турысында емес, ал, қайта ислеп пайдаланыўы да мүмкин. Бунда ол тийкарынан мыналарға итибар бериўи керек:

- Ўақыя, қубылыс ҳәм жағдайларды сүўретлегенде мәмлекетлик мақсетлерди өзинде толық ҳәм ҳәр тәреплеме жәмлеўге;
- Жәмийетлик аудиторияға бағдарланыўға ямаса қаратылыўға;
- Өзиниң мақсети, мазмуны жағынан ғана емес, ал, соның менен бирге стили жағынан да көпшиликти өзине қарата алыўға;
- Хабарлаў, баянлаў ямаса сүўретлеўде тилдиң барлық бирликлеринен ҳәм стильлеринен орынлы ҳәм мақсетке муўапық пайдаланыўға;
- Функциональлық стильлер ҳәм тиллик бирликлерден пайдаланғанда иләжы болғанынша әпиўайы, халыққа түсиникли ҳәм улыўма халықлық тәреплерди тәмийин етиўге;
- Тәсиршеңликти тәмийинлеў мақсетинде тиллик бирликлерден пайдаланыў менен шекленбей, соның менен бирге, ол бирликлер тийкарында жаңадан-жаңа сөз бирликлерин қәлиплестирип барыўға;
- Ең тийкарғысы, функциональлық стильлердиң барлық түрлерин ҳәм формаларын өзинде жәмлеген ҳалда, өзине тән тил ҳәм стильлерин қәлиплестирип ҳәм жетилистирип барыўға.

Соны да айтып өтиўимиз керек, тилдеги сөзлерден, түрли форма ҳәм стильлерден пайдаланыў мәселеси де газетаның ең актуаль мәселелердиң бири болып келмекте.

Газета тилиниң ең әҳмийетли ҳәм өзине тән қәсийетлериниң бири, оның дәллиги, анықлығы, әпиўайылығы болып есапланады. Бул арқалы ол улыўмалыққа, тәсиршеңликке, түсиниклиликке ериседи. Демек, онда улыўма халыққа түсиникли сөзлер, терминлер, атамалар жетекши орында турады. Ал, айрым тиллик бирликлер стильлик жақтан образлы мәниге ийе болып та келеди. Бул автордың мақаласының эмоциональлық тәсиршеңлигин дөретиўге себепши болады. Баспасөз тилинде көбирек эмоциональлық ҳәм экспрессивлик мәнидеги сөзлер көп пайдаланылады. Олар ўақыяның ямаса ҳәдийсениң тәсир қүшин арттырыў ямаса белгили бир түсиникти окыўшыға дәл жеткизиў ушын жәрдем береди.

Газета тилинде тиллик бирликлерден пайдаланыўда тилден тысқары жағдайларда әҳмийетли хызмет атқарады. Мәселен, информациялық мазмундағы материал қандай да бир ўақыя, ҳәдийсе ҳәм жағдайлар ҳаққында хабар ямаса мағлыўмат береди, ал фельетон ўақыя, жағдай ҳәм қубылысты жәмийетлик-публицистикалық стильде баянлап, жәмийеттеги ямаса қандайда бир объекттеги кемшиликлерди, унамсыз ҳәрекетлерди дәлиллеп, оны талықлайды, очерк болса турмысты көркем-публицистикалық стильде сәўлелендиреди. Газетада тиллик бирликлерден пайдаланыўда усы жанрлардың характерине де үлкен итибар бериледи. Көп миллионлаған аудиторияға қаратылған болғанлықтан, онда тиллик бирликлерди, сөзлерди дурыс таңлаў үлкен әҳмийетке ийе. Тиллик бирликлер газета жанрының қәсийетине, ўазыйпасына ҳәм де сүўретлеў объектине де байланыслы таңланады. Бирақ, буннан баспасөз тилинде бир жанрда қолланылған сөз ямаса тиллик бирликлери газетаның басқа жанрларында қолланылмайды деген жуўмақ келип шықпаўы керек. Себеби, сөздиң ҳәм тиллик бирликлердиң қайсы жанрға көбирек тән екенлиги сол тараўда көбирек қолланыўы менен белгиленеди.

Демек, буннан шығаратуғын жуўмақ, функциональлық стильлердиң қәлиплесип ҳәм раўажланыўы – бул сол стильдиң өзиниң раўажланыўы менен бирге, әдебий тилдиң раўажланыўына тийкар болады. Ал, усы функциональлық стильлер системасының ишинде көбирек әдебий тилге тәсир ететуғыны публицистикалық стиль, яғный газета тили болып есапланады. Себеби, әдебий тилде болып өтетуғын тийкарғы процесслер бәринен бурын жәмийетлик айна есапланған ғалаба хабар қуралларына байланыслы.



ӘДЕБИЯТЛАР:
1. Абдусаттаров Р., Тошалиев И., Махмудов С. Оммавий ахборот воситаларининг тили ва услуби. Тошкент., 2000.
2. Бабаева А. Газета тили ҳақида. Т, ФАН, 1983.
3. Розенталь Д.Э. Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды. МГУ, 1980.
4. Солганик Г.Я. О языке газеты. МГУ. 1968.


ҚЫСҚАША МАЗМУНЫ:
Мақалада газета тилиниң өзине тән өзгешеликлери ҳәм журналистлердиң әдебий тилден пайдаланыў шеберлиги мәселелери ҳақкында айтылады.

ҚИСҚАЧА МАЗМУН:
Уш бу мақолада газета тилининг ўзига хос хусусиятлари ва журналистларнинг адабий тилдан фойдаланиш маҳоратлари масалалари ҳақида айтилган.