Дизимнен өтиў    Кириў
Сайтқа кириў


ГАЗЕТА ЛЕКСИКАCЫ ҲӘМ ОНЫҢ ӨЗГЕШЕЛИКЛЕРИ
Оразымбетова З.Қ.

Тилдиң лексикалық қатламы жәмийеттеги ҳәр қыйлы өзгерислерге, раўажланыўларға байланыслы жетилисип ҳәм кеңейип барады. Жәмийеттеги, күнделикли турмыстағы түрли қубылыслар тилдиң лексикасында өз сәўлелениўин таўып, нәтийжеде сөзлик қурам жаңа сөзлер менен толысып ҳәм байып барады.

Тилдеги жаңа сөзлер, әлбетте, белгили бир нызамлылықларға тийкарланып, сөз жасаў усыллары арқалы жасалады. Қарақалпақ тилинде сөз жасаўдың бир неше усыллары бар. Солардың ең өнимли ҳәм кең таралған түри бул – қосымталар арқалы жаңа сөзлердиң жасалыў усылы болып есапланады. Бунда сөз түбирине жаңа мәни келтирип шығарыўшы аффикслер жалғанады. Бул усылды тил илиминде морфологиялық усыл ямаса аффиксация усылы деп атайды.

Сөз жасаўшы аффикс жалғанғаннан соң пайда болған лексикалық бирлик, оның тийкарғы мәнисине тиккелей байланыслы болады, сол мәнини раўажландырады, яғный соның тийкарында келип шығады. Бул усыл арқалы ҳәзирги қарақалпақ тилинде көбинесе атлық, келбетлик, фейил, рәўиш сөзлердиң өнимли жасалғанын көриў мүмкин [1]. Ал, газета тилинде жаңа лексикалық мәнини аңлатыўда -шы\\-ши аффикси өнимли қолланылған. Ол, тийкарынан, атлық сөзлерге жалғанып ҳәр түрли мәнили лексикалық бирликлерди дөретеди.

-Шы\\-ши аффикси арқалы күнделикли баспасөз тилинде пайда болған жаңа лексикалық бирликлерди тематикасы бойынша төмендегише топарларға бөлиў мүмкин:

1) Белгили бир кәсиптиң ийесин билдириўши. Мысалы: хабаршы, жуўазшы, қурылысшы, суўшы, темирши, балықшы, саўыншы ҳәм тағы басқа.
2) Белгили бир орында жасаўшы адамды билдиреди: хожелиши, кегейлиши, мойнақшы ҳәм тағы басқа.
3) Белгили бир ис ҳәрекетти атқарыўшы адамды билдиреди: бояўшы, сыбаўшы, ақлаўшы, барлаўшы, жарысыўшы ҳәм тағы басқа.

Соны да айрықша атап өтиўимиз керек, кейинги ўақытларда лексикамызда айырым интернациональ термин ҳәм сөзлерге де жалғанып, сол тараўға тийисли екенлигин билдирип турыўшы сөзлер пайда болған. Мысалы: смсши, спортшы, .

- Лық\\ - лик аффикси көбинесе атлық, келбетлик, санлық ҳәм рәўишлерден атлық жасайды. Ол атаўыш сөзлерге жалғанып, ғалабалық атлықларды жасаўда өнимли қолланылады. Мысалы:

1. Атлыққа жалғанып, ҳәр түрли мәнилерди билдиреди;
а) туўысқанлыққа байланыслы сөзлерге жалғанып, оны улыўмаластырады: аталық, аналық, перзентлик ҳәм тағы басқа;
б) өмирдиң бир белгилери менен сыпатланатуғын дәўирин билдиретуғын сөзлерден жасалған атлықлар тийкардан аңлатылған мәниге тән жағдайды билдиреди: балалық, жигитлик, жаслық ҳәм тағы басқа;
в) кәсип, лаўазым ямаса басқа кәсип ийесин аңлатыўшы сөзлерден жасалған атлықлар сол кәсип, лаўазым атамасын билдиреди: оқытыўшылық, суўретшилик ҳәм тағы басқа;
г) объект, территорияны билдиреди: батпақлық, қумлық, музлық ҳәм т.б;
2. Келбетлик ҳәм рәўишлерге (белги билдириўши сөзлерге) жалғанып, белги атын жасайды: семизлик, анықлық, тезлик, мәртлик, сақыйлық ҳәм т.б.

-Ма\\-ме, -ба\\-бе, -па\\-пе аффикси. Бул аффикс фейил тийкарларына жалғанып, атлық жасаўда өнимли қолланылады. Ол арқалы жасалған атлықлар ҳәрекетке байланыслы затлық мәнилерди аңлатып келеди. Ҳәзирги қарақалпақ тилинде бул аффикс бир қанша өнимли болып, олар арқалы фейиллерден төмендеги атлықлар жасалады:

1) Ис-ҳәрекеттиң атын билдиреди: атыспа, баслама, еслетпе ҳәм т.б.
2) Ҳәрекет пенен сыпатланатуғын (сол ҳәрекетке тийкарланатуғын) затты билдиреди: ысытпа, тартпа ҳәм т.б.
3) Илимниң ҳәр қыйлы тараўларына байланыслы жаңа сөзлерди пайда етеди: аўдарма, көргизбе, жазба ҳәм т.б.
4) Белгили бир орынды билдиреди: бөлме, бастырма, айланба, көргизбе.
5) Азық-аўқат атамаларын билдиреди: қатлама, кеспе, сүзбе, жарма.
6) Белгили бир уйым, жәмийетлик шөлкемлер атамаларын аңлатады: басқарма, бирлеспе ҳәм тағы басқа.
7) Буйым атларын билдиреди: түйме, илме, қырма ҳәм тағы басқа.

Бундай сөзлер өз гезегинде қарақалпақ тилиниң лексикалық қурамын лексикалық бирликлердиң тағы бир топарлары менен толықтырыўға себепши болды ҳәм газета лексикасына енисип кетти.
Газета лексикасында жаңа сөзлердиң жасалыўында -ла\\-ле, -ша\\-ше, -ым\\-им, -ыс\\-ис, -лы\\-ли қосымталарының да үлкен орын тутқанлығын атап өтиў керек. Мысалы, -ла\\-ле аффикси түркий тиллеринде, соның ишинде қарақалпақ тилинде фейил жасаўшы ең өнимли ҳәм көп мәнили аффикс болып есапланады. Бул аффикс арқалы фейиллер атаўышлардан ҳәм басқа да сөз шақапларынан жасала береди.

-Ла\\-ле аффикси менен фейил сөзлерди жасаў әййемги түркий жазба естеликлеринде де көплеп ушырасады [2]. Бул ҳаққында проф.С.Е.Малов өз мийнетлеринде [3] айтып өтеди. -Ла\\-ле аффиксиниң күнделикли баспасөз тилинде өнимли қолланылыўына себеп, ол атлық сөзлерге жалғаныў менен бирге (мысалы: ой-ла, белги-ле, бас-ла, тас-ла сыяқлы), орысша-интернациональ сөзлер менен де үйлесимли келеди: магнит-ле, дифференция-ла, сорт-ла, дезинфекция-ла ҳәм тағы басқа.

Усындай үлкен хызметлерине байланыслы -ла\\-ле аффикси газета лексикасында өнимли қолланылады.

Сондай-ақ -лы\\-ли аффикси бойынша да усындай пикирлерди билдириў мүмкин. Бул аффикс келбетлик жасаўшы ең өнимли аффикслерден болып, тийкарынан, атлықлардан келбетлик жасайды: сапалы, планлы, мағлыўматлы, балалы, орденли ҳәм тағы басқа. Және де бул аффикс басқа тиллерден, мысалы орыс тилинен кирген сөзлерге жалғанып та қоллана береди. Мәселен: Онда бар нәрсени кемситип ямаса арттырып көрсетиў законлы ис ("СҚ". 16. 02.1954.).

Газета лексикасынан қоспа сөзлер кең орын алған. Турмысдағы жаңа талапларға байланыслы олар көплеп жасала береди. Оған, бизиңше, төмендеги жағдайлар тийкарғы себепши болды:

1) Жәмийетлик турмыста жаңа қурамалы түсиниклердиң, қубылыслардың пайда болыўы;
2) Бир сөз бенен аңлатыў мүмкин болмаған қоспа түсиник ҳәм атамалардың пайда болыўы;
3) Жәмийетлик турмыста, өндиристе, илимде, техникада жаңа түсиниклерди аңлататуғын жаңа терминлердиң пайда болыўы;
4) Орыс тилиниң сөзлерин калькалап өзлестириў ҳәм тағы басқа.

Тил жәмийет пенен бирге жасайтуғын болғанлықтан, жәмийеттеги ҳәр қандай өзгерислер өз гезегинде тилге де тәсир жасайтуғыны анық, яғный халықтың тумысындағы ҳәм жәмийеттеги ҳәр қандай жаңа өзгерислер сол халықтың тилинде де өзиниң сәўлелениўин табады. Жуп ҳәм тәкирар сөзлер де газета тилинде қолланыўшы тиллик бирликлердиң ең әҳмийетли бөлегин қурайды [4]. Оларды әдетте дүзилиси ҳәм мәни аңлатыўы жағынан бир неше түрлерге бөлип үйрениў мүмкин.

Жуп ҳәм тәкирар сөзлердиң баспасөз тилинде қолланылыўы, олардың жаңа формаларының пайда болыўына, баспасөз тилиниң халық тилине жақынлығын және бир мәртебе дәлиллеўине мүмкиншилик береди. Өйткени, жуп ҳәм тәкирар сөзлер ең дәслеп аўызеки сөйлеў тилине тән болған қубылыс. Бундай сөзлердиң жазба әдебий тилге, соның ишинде лексикасына сиңип барыўы онда ықшамлылықты тәмийинлеўине, қубылыслардың, ўақыялардың, түрли жағдайлардың анық баянланыўына, соның менен бирге ең тийкарғысы тәсиршеңликти әмелге асырыўға хызмет қылыўда үлкен әҳмийетке ийе болады. Мәселен: толып-тасып, жыйын-терим, тежеп-тергеп, бас-қас, пәндиў-нәсият, тез-тез, он-онбес, ел-журт, ашшы-душшы, азлы-көпли, әлўан-әлўан, ел-журт, ағайин-туўған, тапар-топар, ҳаял-қыз, бала-шаға, көрпе-төсек ҳәм тағы басқа.

Аўызеки сөйлеў тилинде узақ дәўирлерден бери қолланылып киятырған бундай сөзлер халықтың санасына сиңип қалған. Сонлықтан да жуп ҳәм тәкирар сөзлердиң қолланылыўы бириншиден, газета тилинде халықшыллықтың тәмийинлениўине үлкен үлес қосса, екиншиден, белгили бир обьектти ямаса жағдайды (ўақыяны, қубылысты) анық ҳәм ықшам сәўлелендириўши тиллик бирликке айланады. Мине, усындай хызметлери жуп ҳәм тәкирар сөзлердиң жазба әдебий тилден, соның ишинде газета тилинен турақлы орын алыўына себепши болады.

Газета лексикасында қолланылған бундай лексикалық бирликлердиң ҳәр қыйлы түрлерине нәзер аўдарайық: абырай-итибар, инженер-техник, қой-қозылар, қурал-жарақ, азық-аўқат ҳәм тағы басқа. Оларды төмендегише сыпатлаў мүмкин:

1) Сөзлерди қайта тәкирарлаўдан пайда болған сөзлер. Мысалы: жаңа-жаңа, жүдә-жүдә, әлўан-әлўан, гүл-гүл, дәсте-дәсте, қатар-қатар, бара-бара, не-не, пада-пада ҳәм тағы басқа да.

2) Биринши сыңары жеке қолланылмайтуғын сөзлер менен бирликте жасалған жуп ҳәм тәкирар сөзлер. Мысалы: қып-қызыл, үп-үлкен, өп-өтирик, қуп-қурғақ, боп-бос, тап-таза, жап-жақсы ҳәм тағы басқа.

3) Екинши сыңары жеке ҳалда қолланылмайтуғын ямаса жеке турғанда ҳеш қандай мәни аңлатпайтуғын жуп сөзлер. Мысалы: шала-пала, мийўе-сийўе, бала-шаға, кийим-кеншек, майда-шүйде ҳәм тағы басқа да.

4) Еки сыңары да жеке ҳалда қолланылмайтуғын ямаса жеке турғанда ҳеш қандай мәни аңлатпайтуғын жуп сөзлер. Ҳәзирги баспасөз лексикасында олар тек қатып қалған жағдайда ғана қолланылып, мәни аңлатады. Мысалы: айқуш-ўйқыш, ләм-мим, апыр-топыр, апыл-тапыл, анда-санда ҳәм тағы басқа.

5) Ҳәр еки сыңары да жеке қолланыла беретуғын ҳәм жеке қолланылғанда ҳәр еки сыңары да мәни аңлататуғын жуп сөзлер. Мәселен: күш-қуўат, жан-тән, гәп-сөз, үй-жай, сабыр-тақат, шаш-сақал, саў-саламат, ыдыс-табақ, шийрин-шекер, аман-есен, нан-дуз, арзыў-үмит, қәдир-қымбат, ҳал-аўҳал, жәбир-зулым, жыйын-терим ҳәм тағы басқа. Бундай түрдеги жуп сөзлер баспасөз тилинде қолланылыў өриси бойынша әдеўир салмақлы орынды ийелейди.

Баспасөз тилинде лексикалық бирликлер топарында жақын-жуўықлықты, жынысты аңлататуғын жуп сөзлер де ушырасады: мәселен, ата-ана, ғарры-кемпир, келин-күйеў, апа-сиңли, ата-баба ҳәм тағы басқа да, антоним сөзлер де: узын-келте, үлкен-киши, кеше-күндиз, ақ-қара, жақсы-жаман, алыс-жақын, жоқары-пәс. Бундай лексикалық бирликлердиң улыўмалық, жәмлеп-көрсетиўшилик қәсийетлери баспасөз тили ушын қолайлы болғанлықтан, олардың ҳәзирге шекем қолланылыў жийилиги сақланған.

Газета лексикасында өнимли жумсалып келген ҳәм бүгинги күнде де қолланылыўын турақлы сақлаған жуп ҳәм тәкирар сөзлерди биз еки топарға ажыратыўды мақул көрдик.

1) Аўызеки сөйлеў тилинде кең түрде қолланылатуғын ҳәм газета лексикасына терең сиңип кеткен жуп ҳәм тәкирар сөзлер. Мысалы: толып-тасып, тежеп-тергеп, дәри-дармақ, саўда-сатық, бас-қас, үсти-басы, бала-шаға, устап- минеп ҳәм тағы басқа да: "Ол узақ ўақытлар даўамында саўда-сатық пенен де шуғылланып көрди" ("Совет Қарақалпақстаны", 1959, 16-октябрь), "Имараттың питиўине өзи бас-қас болып турды" ("Совет Қарақалпақстаны", 1964, 15-май).

2) Жазба әдебий тилге газеталар арқалы келип кирген жуп ҳәм тәкирар сөзлер. Бүгинги күнде де қарақалпақ баспасөзи тилинде бундай лексикалық бирликлер, аўызеки сөйлеў тилинен кирген жуп сөзлер менен биргеликте қолланылып, олар газета тилиниң өзиншелигин тәмийнлеўши усыллардан бири болып табылады.

3) Баспасөз лексикасында бурыннан бар тиллик бирликлердиң хызметиниң артыўы нәтийжесинде пайда болған жуп ҳәм тәкирар сөзлер де бар. Мәселен: ана-тәбият, ана-жер, қурал-жарақ, тыныш-татыў, бахыт-саадат, шәр-шараят, саўал-жуўап, ҳүрмет-итибар, дыққат-итибар, күш-қүдирет, бахыт-ығбал, азық-аўқат ҳәм тағы басқа.

Илим ҳәм техниканың жетискенликлерин, сиясий-жәмийетлик түсиниклерди аңлататуғын жуп ҳәм тәкирар сөзлерди лексикалық қатламға тиккелей газеталар арқалы келип кирген десек қәтелеспеймиз. Мысалы: мәдений-ағартыў, сиясий-жәмийетлик, жәмийетлик-экономикалық, оқыў-тәрбия, исши-хызметши, жүрек-тамыр, асқазан-ишек, әдебий-көркем, тәлим-тәрбия, материаллық-мәдений, илимий-техникалық, қурылыс-монтаж, әдебий-музыкалы, илимий-методикалық, социал-экономикалық ҳәм тағы басқа. Бул мысалда келтирилген жуп сөзлердиң базыларының бир сыңары, базыларының еки сыңары да басқа тиллерден келип кирген.

Ҳәр қандай дәўирде де жәмийетимиздеги сиясий-экономикалық өзгерислер баспасөз тилине де өзиниң тәсирин тийгизип, базы-бир жуп ҳәм тәкирар сөзлердиң өнимли қолланылыўын пайда етсе, базыларының мазмунында жаңа түсиниклерди қәлиплестирди. Мысалы: жан-тән жуп сөзи әдетте жеке адамларға тийкарланған болып, ҳал-аўҳал сорасқанда қолланған болса, күнделикли баспасөзде оның мәниси кеңейип, мийнеткеш, пидәкәр адамға қарата қолланылады. "Пидәкер қурылысшыларымыз байрамға имаратты тапсырыў ушын жан-тәни менен күн-түни ислемекте". "Шайыр поэмасында өз түсиниклерин жан-тәни менен бериўге ҳәрекет еткен" ("Совет Қарақалпақстаны", 1966, 12-май).

Солай етип, газета лексикасы сөз жасаўдың түрли формаларынан кең түрде пайдаланған ҳалда дәўир келбетин, заман көринисин сәўлелендирип барды. Газета тили сөзлердиң қайсы формасынан, қайсы усылынан пайдаланбасын, онда қарақалпақ әдебий тили, халық тили мудамы үстемлик етеди.


ӘДЕБИЯТЛАР:

1. Бабоева А. Газета тили ҳақида. Тошкент. ФАН, 1983.
2. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Морфология. Нөкис. 1981.
3. Малов С.Е. Памятники древнетюркской писменности. М-Л: изд АНССР. 1951.
4. «Совет Қарақалпақстаны» газетасының 1959, 1964, 1966-жылғы санлары.